Báo cáo “Ở lại hay di cư: Cuộc sống vùng Đồng bằng sông Cửu Long ở Việt Nam” do Ngân hàng Thế giới (WB) công bố cuối năm 2025 cho biết, gần 1,7 triệu người đã rời Đồng bằng sông Cửu Long trong một thập niên. Khoảng 14% số hộ được khảo sát có ít nhất một thành viên di cư, phần lớn ra đi để tìm việc làm.
Khoảng trống doanh nghiệp và đô thị
Dòng người ấy chủ yếu hướng về Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh công nghiệp vùng Đông Nam Bộ . Đây không phải lựa chọn khó lý giải. Theo Niên giám Thống kê 2024, thu nhập bình quân đầu người tại Đồng bằng sông Cửu Long đạt khoảng 4,75 triệu đồng/tháng, trong khi Đông Nam Bộ đạt gần 7,08 triệu đồng. Như vậy, mức thu nhập tại Đông Nam Bộ cao hơn gần 49%. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào tiền lương, bức tranh vẫn chưa đầy đủ. Người trẻ không chỉ so sánh số tiền nhận được trong tháng mà còn cân nhắc khả năng về chất lượng cuộc sống.
Thực tế, Đồng bằng sông Cửu Long không thiếu những địa phương có năng lực điều hành tốt. Trong bảng xếp hạng PCI 2025 An Giang xếp thứ 6; Cà Mau, Đồng Tháp, Cần Thơ… cũng thuộc nhóm các địa phương được đánh giá cao trong những năm trước đó. Điều đó cho thấy chính quyền nhiều địa phương đã có những chuyển biến rõ rệt về môi trường kinh doanh.
Tuy nhiên, cải thiện thủ tục hành chính chưa đủ để hình thành một thị trường lao động năng động nếu thiếu doanh nghiệp lớn, hạ tầng kết nối và các ngành có giá trị gia tăng cao. Bức tranh chung của vùng Đồng bằng sông Cửu Long vẫn là "vùng trũng" về thu hút FDI. Theo báo cáo kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long năm 2025 (công bố ngày 28/5/2026), toàn vùng trong năm qua chỉ thu hút chưa tới 1 tỷ USD vốn FDI, chiếm 2,45% tổng vốn đăng ký cả nước.
TS Vũ Trung Kiên, Viện trưởng Chiến lược Công nghệ và Đổi mới Sáng tạo cho biết, nếu tính bình quân đầu người trong sáu vùng kinh tế - xã hội, vùng Đồng bằng sông Cửu Long hạ tầng còn yếu, năng suất trì trệ và cơ hội việc làm suy giảm. Giai đoạn 2021-2023, tổng vốn đầu tư toàn xã hội vào vùng chỉ chiếm 11,2% cả nước, thấp hơn tỷ trọng đóng góp của vùng vào GDP.
Sự chậm phát triển của các đô thị càng làm khoảng cách cơ hội thêm rõ nét. Năm 2022, tỷ lệ đô thị hóa của Đồng bằng sông Cửu Long mới đạt khoảng 27%, so với 37% của cả nước và 66% tại Đông Nam Bộ. Gần 3/4 dân số vùng vẫn sống ở nông thôn.
Biến đổi khí hậu là “lực đẩy” ngày càng mạnh
Khí hậu không phải nguyên nhân duy nhất nhưng đang làm những hạn chế kinh tế trở nên gay gắt hơn. Hạn hán, xâm nhập mặn, lũ cực đoan và sạt lở làm thu nhập nông nghiệp biến động, tăng chi phí sản xuất và thu hẹp khả năng tích lũy của các hộ gia đình. WB ghi nhận tỷ lệ di cư của Đồng bằng sông Cửu Long tăng đáng kể sau đợt hạn hán nghiêm trọng năm 2016.
Bà Mariam J. Sherman, Giám đốc WB phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào cho rằng, đầu tư công phải đồng thời bảo vệ đất đai, hạ tầng thiết yếu và trang bị cho người dân kỹ năng, khả năng chống chịu để nắm bắt cơ hội trong một tương lai phải liên tục thích ứng.
Di cư là một phần tự nhiên của quá trình phát triển và có thể giúp người lao động nâng cao thu nhập, kỹ năng. Vấn đề đáng lo là vùng chỉ đưa người đi mà không tạo được dòng quay trở về của tri thức, vốn và năng lực kinh doanh.
Điều chỉnh Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long năm 2026 đã đặt trọng tâm vào các hành lang đô thị - dịch vụ - công nghiệp, phát triển trung tâm vùng và đào tạo nhân lực chất lượng cao gắn với nhu cầu thị trường. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng hiệu quả cuối cùng phải được đo bằng số doanh nghiệp thật sự đầu tư, số việc làm có năng suất cao được tạo ra và khả năng tiếp cận giáo dục, y tế của người dân.
Một miền đất trù phú không thể chỉ giàu về sản lượng. Muốn người trẻ lựa chọn ở lại hoặc trở về, Đồng bằng sông Cửu Long phải trở thành nơi họ có thể nhìn thấy tương lai nghề nghiệp của mình. Khi cấu trúc cơ hội thay đổi, khoảng cách địa lý với Đông Nam Bộ sẽ không còn mặc nhiên trở thành khoảng cách của những giấc mơ.
