Trên cùng một cánh đồng hiện lên 2 mảng màu khác biệt. Một bên lúa mọc rậm rạp - được canh tác theo phương thức truyền thống. Một bên lúa mọc tuy thưa nhưng thẳng hàng - được trồng theo công nghệ mới.
Hợp tác xã nông nghiệp Phước Hảo, xã Hưng Mỹ, được Bộ Nông nghiệp và Môi trường chọn triển khai mô hình canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp với diện tích 50 ha. Có tất cả 46 thành viên tham gia và trồng giống lúa ST24.
Tuy thời gian thử nghiệm chưa lâu, nhưng kết quả ban đầu đã có thể thấy rõ. Lượng lúa giống và phân bón giảm tương ứng 60% và 20%. Năng suất bình quân đạt từ 7 - 8 tấn/ha, lợi nhuận tăng khoảng 6 - 8 triệu đồng/ha.
Từ thí điểm kỹ thuật đến cấu trúc kinh tế vùng
Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 đặt mục tiêu hình thành 1 triệu ha lúa mang những đặc điểm như giảm 30% chi phí đầu vào, tăng 20% lợi nhuận, giảm phát thải khí nhà kính. Tính đến nay, diện tích thực hiện đã vượt 197% mục tiêu của giai đoạn đầu.
Tại Hội nghị sơ kết dự án sau 2 năm thực hiện được tổ chức bởi Bộ Nông nghiệp và Môi trường tại Cần Thơ, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng, Nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường, nêu rõ: Có thể khẳng định Đề án không chỉ là chương trình phát triển sản xuất, mà là bước đi quan trọng trong cơ cấu lại ngành hàng lúa gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long, hướng tới phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và có trách nhiệm với môi trường.
Đề án không bắt đầu từ một cuộc thử nghiệm mới, mà kế thừa một nền tảng kỹ thuật - tổ chức đã được chuẩn bị gần một thập niên - Dự án VnSAT do Ngân hàng Thế giới hỗ trợ triển khai từ năm 2015 cho đến năm 2022. Mục tiêu của dự án nhằm tái cơ cấu ngành nông nghiệp, tập trung vào lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long và cà-phê tại Tây Nguyên… Đây được coi là tiền đề cho đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao sau này. Nói theo cách khác, đó là sự chuyển đổi một mô hình kỹ thuật thí điểm sang cấu trúc kinh tế quy mô vùng.
Quay trở lại với ruộng lúa chất lượng cao, phát thải thấp, mặt ruộng khô ráo và phẳng hơn hẳn. Thay vì luôn ngập nước theo cách canh tác truyền thống, người nông dân áp dụng cách tưới nông lộ phơi (AWD). Mặt ruộng thường có những chỗ khô nứt nẻ. Nhưng cây lúa lại phát triển rễ sâu, chắc khoẻ. Năng suất cao hơn đồng thời giảm lượng phát thải khí nhà kính. Mặt ruộng cũng được áp dụng công nghệ mặt phẳng bằng laser, không còn tình trạng chỗ nông, chỗ sâu…
Khái niệm giảm phát thải khí nhà kính nhìn chung vẫn còn xa lạ đối với người nông dân. Thế nhưng khi lượng lúa giống được giảm tới 60%, lợi nhuận tăng cao, khái niệm đó trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Lượng phân bón giảm đặc biệt có ý nghĩa trong thời điểm hiện tại, khi cuộc khủng hoảng tại Eo biển Hormuz không chỉ gây biến động đến mỗi giá dầu mà còn làm giá phân bón (đặc biệt là u-rê) tăng vọt hơn 10-15% chỉ sau vài ngày chiến sự. Chi phí sản xuất tăng cao đã khiến không ít nông dân đang canh tác theo phương thức truyền thống điêu đứng.
1 triệu ha không chỉ dừng lại ở con số
Cây lúa là thế mạnh truyền thống của Việt Nam. Tuy nhiên vai trò của nó trong cơ cấu cây trồng nói riêng và cơ cấu xuất khẩu nông sản nói chung đang bị suy giảm. Việc định giá lại hạt gạo Việt đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Nếu như trước đây, gạo được đong đếm bằng năng suất, sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, thì hiện tại chúng ta đã dám mạnh dạn chuyển sang đo thêm bằng lượng phát thải giảm, độ bền đất, tiêu chuẩn ESG (bộ ba tiêu chuẩn đo lường môi trường - xã hội - quản trị) hay dấu chân carbon.
Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An cho biết, công ty đã tiên phong tham gia các mô hình sản xuất lúa phát thải thấp trong khuôn khổ Đề án 1 triệu ha. Đến nay, công ty đã xuất khẩu lô gạo giảm phát thải đầu tiên với sản lượng 500 tấn sang Nhật Bản. Đây là thị trường khó tính nhưng lại sẵn sàng nhập gạo giá cao hơn hẳn nếu đáp ứng đủ yêu cầu. Trong vụ đông - xuân 2025-2026, doanh nghiệp tiếp tục mở rộng sản xuất lúa phát thải thấp trên toàn bộ các cánh đồng liên kết ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Việt Nam đang thử nghiệm một dự án mà quy mô đủ lớn để biến một thay đổi kỹ thuật thành thay đổi thị trường. Nếu đạt được mục tiêu 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vào năm 2030, rất có thể đây sẽ là một trong những dự án lớn nhất thế giới về cây lúa. Nó không chỉ là hình mẫu cho chúng ta mở rộng sang các loại cây trồng khác, mà còn là con đường để các quốc gia khác nhìn vào trong bối cảnh bảo đảm an ninh lương thực là bài toán nhiều thách thức.
Những kết quả bước đầu này của Đề án không chỉ góp phần nâng cao giá trị ngành hàng lúa gạo mà còn phù hợp với cam kết của Việt Nam tại Hội nghị chống biến đổi khí hậu lần thứ 26 (COP26) đưa phát thải ròng về “0” vào năm 2050, đồng thời góp phần xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam theo hướng “xanh - sạch - chất lượng - bền vững”.
Tiêu điểm: Định giá lại hạt gạo
