Đây là vấn đề mang ý nghĩa sống còn bởi liên quan đến sinh kế, đời sống của người dân ĐBSCL - nơi chiếm tới 12,8% diện tích, gần 18% dân số cả nước, đóng góp 95% sản lượng gạo xuất khẩu, 60% thủy sản, 65% sản lượng trái cây xuất khẩu của cả nước.
Không để bị động, bất ngờ
Trong khoảng một thập niên qua, ĐBSCL đã trải qua ba mùa khô có xâm nhập mặn ở mức cao (2015-2016, 2019-2020, 2023-2024), ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống. Nguyên nhân chủ yếu do biến động dòng chảy từ sông Mê Công, tác động của các hồ chứa thượng nguồn, cùng với biến đổi khí hậu, nước biển dâng, sụt lún và suy giảm phù sa. Nhiễm mặn xâm nhập sâu hơn vào nội đồng… đang đặt ra thách thức ngày càng lớn đối với phát triển bền vững của toàn vùng.
Năm 2026, dù điều kiện dòng chảy được đánh giá thuận lợi hơn, nguy cơ mặn bất thường vẫn hiện hữu. Thực hiện Công điện số 15/CĐ-TTg, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương theo dõi sát diễn biến tại các cửa sông, vận hành linh hoạt công trình thủy lợi, tận dụng thời điểm có nước ngọt để trữ nước, kịp thời thau rửa đồng ruộng sau các đợt mặn.
Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh các địa phương cần chủ động xây dựng kịch bản ứng phó theo từng cấp độ rủi ro; rà soát chặt chẽ kế hoạch sản xuất vụ hè thu 2026, không gieo trồng ở những khu vực chưa bảo đảm nguồn nước ổn định. Tổ chức sản xuất phải bám sát diễn biến nguồn nước, phân công rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, nhằm kiểm soát tốt tình hình ngay từ cơ sở. Đồng thời, cần ưu tiên cao nhất việc bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân.
Nâng cao khả năng thích ứng lâu dài
Nhằm chủ động kiểm soát nguồn nước, Đề án phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn vùng ĐBSCL đến năm 2035, tầm nhìn 2050 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì đã đề xuất xây dựng và nâng cấp đồng bộ hệ thống thủy lợi đa mục tiêu, bảo đảm vừa trữ nước ngọt, vừa kiểm soát mặn, điều tiết nguồn nước liên vùng. Trọng tâm là phát triển các công trình kiểm soát mặn tại các cửa sông lớn như Vàm Cỏ, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu, Định An, Trần Đề; mở rộng, kiên cố hóa hệ thống kênh trục, kênh nội đồng, cống, đập, hồ chứa nhằm tăng khả năng chuyển nước, trữ nước ngọt phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Củng cố hệ thống đê biển, đê bao kết hợp với các công trình kiểm soát triều, ngăn mặn, giữ ngọt, tạo thành “lá chắn” bảo vệ vùng ven biển và nội đồng.
Song song đó, các giải pháp phi công trình được nhấn mạnh nhằm nâng cao khả năng thích ứng lâu dài. Đề án đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách huy động nguồn lực xã hội đầu tư cho phòng, chống hạn, mặn; hỗ trợ người dân chuyển đổi cây trồng, vật nuôi phù hợp từng vùng sinh thái ngọt-lợ-mặn; phát triển các mô hình trữ nước phân tán quy mô hộ gia đình và cộng đồng. Công tác dự báo, cảnh báo cũng được tăng cường thông qua đầu tư mạng lưới quan trắc khí tượng-thủy văn, xây dựng trung tâm dữ liệu vùng, qua đó nâng cao chất lượng dự báo, phục vụ điều hành sản xuất và vận hành công trình hiệu quả.
Theo thông tin từ cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, dự báo đợt xâm nhập mặn cao nhất ở các cửa sông ĐBSCL tập trung từ ngày 19 đến 23/3 với ranh mặn 4g/lít cao nhất trong phạm vi từ 42-55km; ở các cửa sông Vàm Cỏ, Cái Lớn vào tháng 3 và 4 (từ ngày 1 đến 6/3, từ 19 đến 23/3, từ 30/3 đến 4/4 và từ 18 đến 21/4) với ranh mặn 4g/lít cao nhất trong phạm vi từ 65-70km.
