Ngành xuất bản vẫn có những con số tích cực, xuất bản phẩm ngày càng phong phú, bắt mắt hơn, nhưng mức đọc bình quân vẫn khá khiêm tốn, chỉ khoảng một cuốn mỗi người mỗi năm nếu không tính sách giáo khoa. Trong khi đó, thời gian dành cho điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng video ngắn ngày càng nhiều, tạo ra một kiểu tiếp nhận tri thức mới: Nhanh, ngắn, phân mảnh và thiên về cảm giác tức thời. Không phải người ta ngừng đọc, mà họ đang đọc theo một cách khác, với nhịp độ và kỳ vọng khác.
Sự thay đổi ấy có thể nhìn thấy rõ trong không gian đô thị. Phố Tràng Tiền (Hà Nội) từng là nơi tập trung nhiều hiệu sách lớn của Thủ đô, nay những vị trí ấy dần nhường chỗ cho cửa hàng thời trang và những trải nghiệm khác. Nhà sách Cá Chép - một mô hình từng được xem là không gian văn hóa mới - cũng đã đóng cửa 2 cơ sở, và cơ sở cuối cùng cũng vừa thông báo chính thức khép lại vào tháng 6 tới, sau 13 năm hoạt động. Khi chi phí vận hành tăng cao, còn hành vi mua sách chuyển dần sang trực tuyến, các không gian đọc truyền thống buộc phải lùi lại.
Tuy vậy, nếu nhìn sang một lát cắt khác, bức tranh lại không hoàn toàn ảm đạm. Cuộc thi “Ham đọc sách 2026” ghi nhận hơn 173 nghìn học sinh tham gia, với hơn 219 nghìn bài thi hoàn thành trên nền tảng trực tuyến, lan tỏa tới hàng chục tỉnh, thành phố. Việc đọc ở đây gắn với tương tác, với trải nghiệm số, cho thấy văn hóa đọc không hề mất đi, mà đang dịch chuyển theo thói quen của thế hệ mới.
Trong bối cảnh đó, việc khuyến đọc khó có thể tiếp tục theo lối cũ, mà cần cách tiếp cận mang tính hệ thống hơn. Sự ra đời của Liên minh phát triển xuất bản và văn hóa đọc Việt Nam, do Alpha Books, Đông A Books và First News cùng khởi xướng, với mục tiêu 100 hội sách hiện đại, 1.000 thư viện, và xa hơn là 10 triệu công dân học tập suốt đời cho thấy một nỗ lực kết nối lại các không gian và hoạt động đọc theo hướng bền vững hơn.
Trong đó, ý tưởng về hội sách hiện đại gợi ra một chuyển hướng: Từ chỗ chỉ bán sách theo mùa sang tạo dựng không gian văn hóa tổng hợp - một hệ sinh thái mới khuyến khích mọi người đọc sách, ở đó sách đi cùng các hoạt động nghệ thuật và tương tác. Khi việc mua sách đã diễn ra dễ dàng trên mạng, lợi thế của hội sách không còn ở giao dịch, mà ở trải nghiệm và khả năng giữ chân người đọc.
Cùng với đó, các hình thức đọc trên nền tảng số như thi trực tuyến hay thư viện điện tử ngày càng rõ vai trò, giúp mở rộng tiếp cận và phù hợp với thói quen công nghệ. Tuy nhiên, nếu thiếu sự dẫn dắt, việc đọc rất dễ trượt sang đọc nhanh, đọc nông, khó tạo chiều sâu.
Thách thức lớn nhất của khuyến đọc hôm nay vì thế không phải là kéo người ta đến với sách, mà là giữ họ ở lại đủ lâu với một cuốn sách.
Khi cánh cửa của những nhà sách truyền thống khép lại, thì những cánh cửa khác cần được mở ra, để việc đọc không chỉ được duy trì, mà còn tìm được một đời sống mới.