- Thưa KTS Ngô Doãn Ðức, Hội KTS Việt Nam từng có đợt khảo sát về kiến trúc nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ. Ông có thể đưa ra nhận định về bộ mặt của kiến trúc nông thôn qua cuộc khảo sát này không?
- Vào năm 1998, trong chương trình hoạt động của mình, Hội KTS đã chủ trương hướng vào nông thôn, bắt đầu tại Ninh Bình. Liên tiếp các năm sau đó, và cho đến nay, Hội vẫn tiếp tục khảo sát sâu rộng, rồi tổ chức hội thảo, tọa đàm, thi các phương án thiết kế nhà ở cho nông thôn...
Hội đã khảo sát thí điểm trên cả ba miền, nhưng chủ yếu là ở đồng bằng Bắc Bộ. Qua khảo sát đánh giá, có thể thấy cùng với sự thay đổi, phát triển của đời sống thì kiến trúc nông thôn cũng có nhiều biến động: nhà cửa có khang trang hơn, nhưng về kiến trúc thì không ổn. Thứ nhất, về diện mạo, có thể thấy thay đổi lớn nhất là kiến trúc nông thôn từ chỗ truyền thống là hướng nội thì ngày nay hướng ngoại: tức là nhà cửa bám theo trục đường giao thông chính, nhà chia lô xuất hiện. Từ đó, dẫn tới việc hình thành các phố trong làng với cấu trúc mở chứ không phải khép kín như trước. Biểu hiện thứ hai là, do sự phát triển không có kiểm soát, đặc biệt là không có hướng dẫn, không có phép tắc, nên nhiều nơi thật sự lộn xộn, khang trang nhưng không đẹp.
Bộ mặt nông thôn cũng bị phá vỡ: các kiểu nhà vay mượn, sao chép, bắt chước ở các thành phố mọc lên. Ðiều đặc biệt chú ý là những không gian lẽ ra được tổ chức tốt hơn thì nay lại bị sử dụng không đúng: chia lô ngay trong mảnh vườn vốn rộng rãi, nhà xây với kiểu kiến trúc khoa trương, lãng phí. Nguyên nhân của thực trạng này, một phần là do phương thức sản xuất thay đổi: người dân không còn hoàn toàn dựa vào cây lúa nữa, mà đã có sự thay đổi về sản xuất, lối sống, dẫn đến nhu cầu khác hơn so với truyền thống. Một mặt thì tác động của đời sống văn minh như việc có điện, giao thông đi lại thuận tiện, đường sá mở mang rộng rãi. Rất nhiều nhà nông, làm ăn có tiền, lại không hề biết về giá trị kiến trúc truyền thống của làng quê từ bao đời nay nên sẵn sàng phá bỏ để xây mới cho "theo kịp thành phố".
- Vâng, sự thay đổi của kiến trúc nông thôn theo chiều hướng đô thị hóa, thực tế đã có những làng quê bị xóa bỏ dần và mất hẳn kiến trúc truyền thống, theo ông điều đó có đáng lo ngại?
- Như tôi đã nói, những thay đổi ấy là rất đáng quan ngại. Ðặc biệt, việc phá bỏ kiến trúc làng quê truyền thống cũng đồng thời là đánh mất giá trị thẩm mỹ mà cha ông chúng ta đã kết tinh, tích lũy từ bao đời. Ở đây, tôi thấy một điều quan trọng là sự lầm lẫn về nhận thức: đó là khái niệm "đô thị hóa nông thôn". Có những làng quê rất đẹp, tại sao phải đô thị hóa? Chúng ta chỉ nên "hiện đại hóa, văn minh hóa nông thôn" chứ chẳng việc gì phải đô thị hóa cả.
- Nhưng cùng với sự thay đổi, phát triển, thì kiến trúc truyền thống của làng quê Việt, theo ông, có còn thích hợp cho nông thôn trong đời sống hiện đại?
- Kiến trúc truyền thống của làng quê Việt vốn rất đậm đà bản sắc, được xây cất với những điều luật nghiêm ngặt. Dù nhà giàu có mấy nhưng vẫn tuân thủ nguyên tắc khi xây cất nhà cửa, đó là quy tắc làng xóm, họ mạc. Tự nhiên điều đó hình thành nếp quản lý theo làng: từ đó hình thành cấu trúc làng theo kiểu hướng nội. Kiểu nhà năm gian, hoặc ba gian hai chái, có mái hiên đón nắng và tránh mưa, nhà có sân phơi, trước trồng cau sau trồng mít, tồn tại bao đời hài hòa với tự nhiên và phù hợp với cư dân nông nghiệp. Những ngôi nhà như vậy ấm áp về mùa đông, mát mẻ về mùa hè, rất hài hòa với không gian cảnh quan môi trường đồng ruộng.
Tất nhiên, không thể hoài niệm để khăng khăng giữ cái cũ hoàn toàn, mà phải có sự chuyển đổi theo hướng hiện đại, văn minh hơn để phù hợp đời sống mới. Ví như ngày xưa nhà phải có cái chái để xay thóc giã gạo, cái kho để đựng thóc lúa hoa màu hay dụng cụ sản xuất thì bây giờ có thể chuyển đổi công năng sử dụng. Hay trong ngôi nhà nông thôn bây giờ có thể lắp điều hòa, có đường dây điện, trang bị những tiện nghi, nhưng phải tính đến sự hài hòa. Kiến trúc hiện đại phải kết nối với truyền thống, dù gì cũng không thể đoạn tuyệt với quá khứ. Ngôi nhà ở nông thôn chủ yếu tôn trọng hướng nhà, cấu trúc đơn vị ở có lớp lang: cổng ngõ sân vườn bao quanh, cây xanh và mặt nước, cái đó đô thị muốn cũng rất khó. Phân biệt đô thị và nông thôn là ở điểm đó.
- Ðược biết cách đây mấy năm, Hội KTS Việt Nam có tổ chức cuộc thi kiến trúc nông thôn?
- Hội KTS từng tổ chức thi vẽ nhà cho nông thôn theo tinh thần của Bác Hồ: đẹp, tiện dụng và tiết kiệm. Có 172 phương án thiết kế mẫu nhà cho nông thôn mà chúng tôi chọn đã được trưng bày tại xã Kỳ Ðặc, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương cho nhân dân đến tham khảo. Phần lớn các giải pháp đưa ra là theo mô hình nhà truyền thống nhưng có yếu tố mới: như chuyển công năng sử dụng của sân phơi, chái nhà, kho, nơi sinh hoạt chung... Có ba phương án thiết kế cho những nhà khá giả, người trung bình và người nghèo ở nông thôn để họ chọn lựa phù hợp với điều kiện kinh tế. Có mẫu nhà cho vùng đồng bằng và mẫu nhà cho miền núi.
- Theo ông, tìm một giải pháp cho kiến trúc nông thôn bây giờ có là quá muộn?
- Vấn đề này không phải bây giờ mới đặt ra, mà hàng chục năm rồi. Nông thôn vẫn đang trong quá trình vận động phát triển và hoàn thiện, thì việc quan tâm đến nó vẫn chưa phải là quá muộn. Phát triển phải dựa trên truyền thống, chứ nếu phát triển mà quay lưng lại quá khứ thì cũng rất đáng lo ngại. Hãy bắt đầu ngay thông qua công tác quản lý từ chính quyền địa phương. Bên cạnh những mẫu nhà để cho dân tham khảo, khuyến dụ người dân xây theo, cũng nên nghĩ đến chính sách cho KTS về nông thôn hướng dẫn, như kiểu chính sách cho giáo viên vùng cao, vùng sâu. Cũng phải tính đến việc xây dựng phải có phép ở nông thôn, như vậy mới hầu mong kiểm soát được.
- Xin cảm ơn ông về những chia sẻ.
