Giữ vững sinh kế từ di sản
Không chỉ ở khu vực ngoại thành, mà ngay trong lòng nội đô, TS Chu Xuân Giao, Viện Nghiên cứu Văn hóa (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) chỉ ra, văn hóa làng vẫn hiện diện sống động qua các phố nghề, vốn được hình thành trên cơ sở người dân mang theo bí quyết truyền thống từ quê ra phố. Bước sang thời đại mới, quy hoạch là một tiến trình tất yếu để xây dựng thủ đô hiện đại, văn minh hơn. Cùng với sự kỳ vọng của người dân về một diện mạo mới, cũng thường trực nỗi lo lắng về nguy cơ đứt gãy của cả một hệ sinh thái văn hóa và tri thức nghề truyền thống trước áp lực từ tốc độ xây dựng nhanh chóng.
GS Danielle Labbé, Đại học Montréal (Canada), thành viên dự án nghiên cứu “Hà Nội: Thành phố của những ngôi làng” chia sẻ, sự sống còn của mỗi làng nghề không chỉ nằm ở việc di dời cư dân đến đâu. Mà quan trọng hơn, khi di dời đến chỗ ở mới, làm sao để duy trì được trọn vẹn hệ sinh thái nghề truyền thống. Bởi lẽ, nghề truyền thống phụ thuộc vào mạng lưới gắn kết chặt chẽ, từ nguồn cung ứng nguyên liệu, không gian sản xuất, mối quan hệ cộng đồng đến mạch truyền nghề qua nhiều thế hệ.
Bà Labbé trăn trở, giá trị di sản không chỉ nằm ở các công trình vật chất, mà còn gắn với sinh kế của bà con. Nếu mất đi sinh kế, di sản cũng sẽ lụi tàn theo thời gian. Nếu người dân lựa chọn nghề mới vì nhìn thấy những cơ hội tốt hơn, thì đó là quá trình thích ứng tự nhiên. Nhưng nếu họ buộc phải từ bỏ nghề truyền thống vì quy hoạch làm mất không gian sản xuất hoặc làm đứt gãy khả năng giúp nghề tồn tại, thì lại là sự biến mất của một thực thể văn hóa.
Nhiều dự án quy hoạch thường giải quyết bài toán sinh kế bằng cách đền bù tiền bạc. KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường trực Hội Kiến trúc sư Hà Nội nhận thấy, khi nhận những khoản tiền đền bù lớn, ban đầu người dân thường rất phấn khởi. Nhưng nếu thiếu đi nghiên cứu, lộ trình bài bản, dòng tiền đền bù dù lớn đến mấy, người dân khó lòng thích ứng ngay được với lối sống hoàn toàn mới khi không còn không gian sản xuất. Ông Ánh trăn trở, sự chuyển đổi sinh kế không thể diễn ra trong một sớm, một chiều. Bởi các nghề thủ công là quá trình tích lũy lâu dài về kỹ thuật, có người truyền dạy và đã hình thành được thị trường tiêu thụ ổn định.
Neo giữ hồn thiêng trong lòng đô thị hiện đại
Cùng với những nghề truyền thống, sự hiện diện của tổ hợp kiến trúc đình, đền, chùa và miếu được TS Chu Xuân Giao đánh giá, từ lâu đã trở thành cốt lõi của đời sống tinh thần của người Việt suốt nhiều thế hệ qua. Thế nhưng, ông Ánh băn khoăn, các đồ án quy hoạch hiện đại dường như vô tình lướt qua những giá trị lâu đời ấy. Trong các bản vẽ hướng đến tầm nhìn dài hạn, việc khoanh vùng để bảo vệ di sản đang ngày càng mờ nhạt. Thay vào đó là sự chiếm lĩnh của những khu đô thị, những tuyến đường sắt vụn, khiến bóng dáng lịch sử chưa tìm thấy một chỗ đứng thật sự.
Ông Ánh bày tỏ, hệ quả từ khoảng trống ấy là sự phai nhạt dần của những mối liên kết cộng đồng, thể hiện rõ khi nhóm cư dân mới từ nơi khác chuyển đến sinh sống xen kẽ trong các không gian làng cổ hiện hữu. Nếu ngày xưa, mái đình được nuôi dưỡng bằng sự gắn kết trách nhiệm chặt chẽ giữa các dòng họ qua bao thế hệ, thì cư dân mới đến hôm nay lại chưa kịp bồi đắp niềm kính ngưỡng thiêng liêng ấy. Trong khi đó, các khu đô thị mới lại thường chỉ tập trung vào những căn hộ để bán, mà quên mất việc kiến tạo những khoảng không gian sinh hoạt tinh thần chung, càng làm cho mối quan hệ giữa con người với con người trở nên rời rạc.
Trong bối cảnh quy hoạch hiện nay, ông Giao nhấn mạnh, giải pháp cốt lõi để giải bài toán đô thị hóa luôn nằm ở sự đối thoại, bàn bạc kỹ lưỡng giữa chính quyền và người dân. Để bảo tồn mạch ngầm văn hóa cho một cộng đồng, các nhà hoạch định cần phải lắng nghe tiếng nói, thấu hiểu tâm nguyện của chính những chủ thể đang sống trong lòng di sản đó.
Đồng quan điểm, bà Labbé nêu, người dân địa phương - những người hiểu rõ nhất lịch sử và các mối quan hệ xã hội của vùng đất cần được nhìn nhận như nguồn tri thức bản địa vô giá, thay vì chỉ xem họ như đối tượng được lấy ý kiến khi phương án gần như đã hoàn tất. Kinh nghiệm thực tế cho thấy, để cộng đồng tham gia cùng bàn bạc ngay từ giai đoạn sơ khởi giúp đạt được sự đồng thuận cao. Hơn thế, còn tạo ra một không gian đô thị có gốc rễ, nơi phát triển hiện đại và bản sắc truyền thống có thể dung hợp, song hành cùng nhau.
Bà Labbé chia sẻ, bản sắc một ngôi làng được hình thành từ tình làng nghĩa xóm, tinh thần tương trợ, từ lễ hội, ký ức chung và những tương tác trong đời sống hằng ngày. Nếu việc quy hoạch làm phân tán cư dân, những sợi dây tình cảm gắn kết qua nhiều thế hệ rất dễ bị đứt gãy. Ngược lại, nếu người dân cùng được bố trí tái định cư ở một địa điểm mới, có không gian sinh hoạt chung, bản sắc làng xã mới có cơ hội được gìn giữ và tái tạo. Điều quan trọng nhất không phải là xây dựng lại một ngôi đình mới, mà là bảo tồn được chính cộng đồng con người - những người tạo nên linh hồn và ý nghĩa cho không gian đó.
