"Vô tư" đánh, chém người
Khi hai con trai Nguyễn Văn Tâm và Nguyễn Văn Vương vừa bị Hoàng Quốc Long ở thôn Minh Thịnh (Yên Thọ, Như Thanh, Thanh Hóa) chém trọng thương đi nằm viện, bà Cao Thị Hòe viết đơn gửi cơ quan điều tra (CQÐT) đề nghị khởi tố Long về hành vi gây thương tích, xử lý theo quy định của pháp luật. Sự việc xảy ra vào tối 4-12-2011, tại đám cưới nhà ông Dân ở cùng thôn, chỉ vì xô xát nên Long về nhà xách dao đến "giải quyết" cho bõ tức. Mười ngày sau, Công an huyện Như Thanh khởi tố Long về tội CYGTT. Trái hẳn thái độ "rắn" ban đầu, khi hung thủ tỏ ra "biết điều" đền bù 120 triệu đồng, Tâm và Vương viết đơn đề nghị CQÐT miễn truy cứu trách nhiệm hình sự, rút yêu cầu khởi tố và từ chối không đi GÐTT với những lời lẽ rất mềm mỏng: "Sau này có việc gì ảnh hưởng đến thương tích, tôi sẽ không có khiếu nại gì đến cơ quan bảo vệ pháp luật về việc anh Long đánh tôi". CQÐT đành ra quyết định đình chỉ điều tra vụ án và bị can.
Ðó chỉ là một trong nhiều vụ án CYGTT xảy ra nhưng không xử được đối tượng gây án do hai bên dàn xếp và bị hại đổi ý, không đi GÐTT. Ðội trưởng Hình sự Công an huyện Như Thanh vẫn chưa hết bức xúc khi kể về vụ hỗn chiến tối 21-1-2012 (27 Tết) giữa một nhóm thanh niên ở thôn 13 xã Xuân Du. Chỉ vì va quệt xe, hai bên cãi vã và lao vào đánh, chém nhau và cả bọn đều bị thương, phải nhập viện. Anh em trong đội "mất Tết" vì phải tập trung điều tra, nhưng rốt cục cũng chẳng đi đến đâu, rồi hai bên dàn hòa.
Thậm chí, có vụ hai bên đã thống nhất hòa giải nhưng về sau, bị hại lại đổi ý tố cáo công an chỉ vì "tức thái độ" hoặc bị bội ước giao kèo đền bù. Tối 21-1-2012, Nguyễn Ðình Yên đang ăn cơm ở nhà thì bị Quách Công Bằng ở cùng xóm Khoang (Quế Hạ, Kim Bôi, Hòa Bình) xông vào chém. Ông Quách Công Minh, bố Bằng đã đưa Yên đi điều trị và dàn xếp bồi thường. Gia đình Yên đòi 40 triệu đồng, nhà Bằng chỉ đền bù 20 triệu đồng, nên lại nhờ pháp luật phân xử. Theo trung tá Quách Ðình Thi, Phó trưởng công an huyện Kim Bôi (Hòa Bình), khi đó, CQÐT vất vả bội phần do đối tượng không có mặt tại địa bàn, khó triệu tập; vết thương lâu ngày không còn nguyên vẹn; hiện trường vụ án bị xáo trộn, người chứng kiến không còn nhớ nhiều về vụ việc, khó làm rõ động cơ gây án... Nếu chỉ căn cứ đơn tố cáo cũng khó khách quan vì bị hại thường trình bày có lợi cho mình, bị đơn hay phủ nhận. Do đó, kinh nghiệm điều tra của công an huyện là tiến hành giám định sớm, nếu không dễ nảy sinh phức tạp bởi tâm lý bị hại dao động, thay đổi bất thường.
Phải "thấu tình, đạt lý"
Số vụ CYGTT thời gian qua gia tăng mạnh, đôi khi từ mâu thuẫn rất nhỏ do vay nợ, va chạm trong sinh hoạt (điện, nước, xây nhà lấn chiếm, tranh chấp lối đi... ). Thậm chí, nhiều đối tượng côn đồ, hung hãn trong các ổ nhóm đâm thuê, chém mướn sử dụng hung khí (dao, kiếm, lê... ) thanh toán thù tức, gây thương tích nghiêm trọng cho đối phương, để lại hậu quả nghiêm trọng.
Ðiều 104 Bộ luật Hình sự quy định về tỷ lệ thương tật làm cơ sở để định khung hình phạt (nếu thương tích từ 11% trở lên, kẻ gây án chắc chắn phải chịu trách nhiệm hình sự trước pháp luật) và tỷ lệ này phải được xác định trên cơ sở kết luận giám định của tổ chức giám định pháp y. GÐTT được thực hiện theo trình tự chặt chẽ, trong đó không thể thiếu khâu hỏi - khám xét trực tiếp người bị thương tích. Tuy nhiên, nếu bị hại từ chối GÐTT sẽ không thể xử lý và vụ việc coi như bị "chìm xuồng". Tác nhân là do đối tượng gây án ngầm thỏa thuận, thuyết phục bị hại bằng lý lẽ, tình cảm và bồi thường vật chất, thậm chí dùng áp lực hăm dọa. Không ít nạn nhân còn tìm cách "ăn vạ" bằng chính quyết định khởi tố của cơ quan điều tra, buộc phía gây án phải "biết điều" nếu không muốn bị xử lý theo pháp luật. Và giá "bán" sức khỏe lại càng cao. Nguy hiểm hơn, nhiều vụ đối tượng sử dụng hung khí gây thương tích rất nặng, rồi đe dọa, khống chế, mua chuộc để bị hại sợ hãi, không dám đi GÐTT nên CQÐT không thể xử lý hình sự được, vô hình trung tạo kẽ hở cho bọn lưu manh chuyên nghiệp có cơ hội lộng hành. Thực tế, tâm lý nhiều người ngại va chạm, muốn an thân, ý thức tố giác tội phạm kém, không vượt qua nổi "uy" của đối tượng hoặc nể nang "dĩ hòa vi quý", khi đã thỏa mãn món tiền bồi thường nên chấp nhận hòa giải, viết đơn bãi nại. Do đó, cơ quan tố tụng chỉ còn cách xem xét, đánh giá toàn diện vụ án, tính toán chuyển hướng tội danh khác để xử lý nghiêm minh, tránh "lọt người, lọt tội".
Xét về khía cạnh nhân đạo, luật pháp "có lý, có tình", vừa bảo vệ nạn nhân nhưng cũng tôn trọng quyền quyết định của họ. Với hành vi CYGTT ít nghiêm trọng, việc tự dàn xếp, thỏa thuận để sẻ chia, tha thứ giữa nạn nhân và người gây án có thể chấp nhận được nhằm hướng tới sự đồng thuận, hòa giải trong cộng đồng dân cư. Hơn nữa, việc khởi tố điều tra, truy tố, xét xử sẽ tốn nhiều công sức, thời gian trong khi hình phạt tù chưa đến mức cần thiết. Tuy nhiên, những vụ CYGTT xảy ra thực tế không đơn thuần như vậy. Việc chưa có quy định nào bắt buộc đưa người bị hại đi giám định làm cơ sở khởi tố đối tượng gây thương tích, vô tình đã "dân sự hóa hình sự" trong những trường hợp thương tích nặng.
Xuất phát từ bất cập, phát sinh trong thực tiễn điều tra, phương án đề ra là cần có quy định bắt buộc nạn nhân hợp tác với CQÐT, chấp nhận đi giám định khi được yêu cầu hoặc có cơ chế "mở" là giám định qua tài liệu, bệnh án, giấy chứng thương, tránh bỏ lọt tội phạm. Tuy nhiên, nếu CQÐT trưng cầu GÐTT "theo hồ sơ", rất dễ bị tổ chức giám định từ chối vì vượt quá khả năng chuyên môn của họ và ngay cả khi việc này được chấp thuận, HÐXX tòa án cũng khó chấp nhận là chứng cứ kết tội bị cáo.
Không ai muốn bản thân gánh chịu thương tích, để rồi sau đó chỉ cần người tấn công mình đến xin lỗi, mong thông cảm "chín bỏ làm mười", bồi thường là xong chuyện. Việc làm này có thể hôm nay là có lý, nhưng chưa chắc đã có lý ở ngày mai. Bên cạnh phòng ngừa và ngăn chặn; việc xử lý nghiêm khắc và triệt để các vụ CYGTT cũng góp phần tránh "mầm họa" sau này, đòi hỏi sự đồng tâm, phối hợp chặt chẽ của các cơ quan tố tụng và hợp tác từ phía bị hại. Muốn vậy, phải có bước chuyển căn bản từ ý thức, để người dân không bàng quan, hám lời thiển cận hoặc chịu sức ép mà không dũng cảm tố cáo. CQÐT cũng cần đẩy mạnh phát động quần chúng tích cực tố giác tội phạm, trung thực, kịp thời, từ đó có biện pháp phòng ngừa, đấu tranh hiệu quả. Luật pháp cũng cần điều chỉnh theo hướng phù hợp thực tiễn, "có lý, có tình", vẫn bảo đảm nghiêm minh đồng thời có tính giáo dục, tạo điều kiện để đối tượng có cơ hội sửa sai.
* Trung tá Nguyễn Xuân Dung, Ðội trưởng Ðiều tra tổng hợp, Công an huyện Lương Sơn (Hòa Bình): Theo Ðiều 105 Bộ luật Tố tụng Hình sự, hành vi CYGTT quy định tại khoản 1 Ðiều 104 Bộ luật Hình sự năm 1999, chỉ được khởi tố vụ án khi có yêu cầu của người bị hại. Không ít vụ án, bị hại yêu cầu khởi tố, các cơ quan tiến hành đã vào cuộc, hoàn tất điều tra, truy tố, thậm chí tòa án đã lên lịch xét xử nhưng cuối cùng "hòa cả làng" khi bị hại rút đơn yêu cầu xử lý.
* TS Lê Văn Long, Ðại học Luật Hà Nội: Hành vi CYGTT không chỉ xâm hại tính mạng, sức khỏe cá nhân bị hại mà còn xâm phạm tình hình trật tự, trị an ở địa phương. Nếu đánh người gây thương tích rồi chỉ việc bồi thường và nhờ bị hại từ chối đi giám định mà thoát khỏi sự trừng phạt của pháp luật là chưa thỏa đáng. Cần nghiên cứu, xem xét có chế tài để bị hại thấy rõ trách nhiệm của mình và chấp nhận đi GÐTT, không để kéo dài tránh tình trạng bất hợp tác này gây khó khăn cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm tội.
