Đứa con dại dột
Suối Mo Nạy róc rách chảy qua những ô ruộng, cả trăm năm qua nuôi dưỡng cho những mùa màng, cũng từng ngày chứng kiến sự chuyển đổi của đời sống cư dân nơi đây. Bản Kéo Pháy - nơi Lò Văn Ơn đang làm lại cuộc đời - rực sắc mầu của những ngôi nhà sàn duyên dáng. Nhìn xa những vạt ngô ven đồi, mắt Ơn tươi lắm: "Tôi và nhiều người đã từng "quậy tơi bời" xóm núi. Mấy năm trở lại đây, xóm đã dần bình yên...".
Trong tâm khảm người mẹ già, bà Bùi Thị Thá, vẫn khắc in hình ảnh đứa con ngoan. Bà bảo, Ơn cứ như con trâu của bản, ham làm nương làm rẫy, đến khi tìm được người "ưng cái bụng" là Lò Thị Tuân trong hội xuân thì lập gia đình vào năm 1989. "Rồi nó thay đổi từ lúc nào không rõ...".
Ơn và Tuân làm nương. Những mùa lúa, mùa ngô giúp cho hai cậu con trai của anh chị lớn lên. Ở thời điểm đó, "cơn lốc" ma túy tràn về Bon Phặng. Số người "sức dài vai rộng" mắc nghiện trong xã tăng vọt.
Những ngôi nhà gỗ ọp ẹp thêm xiêu vẹo. Biết bao gia đình quằn quại trong nghèo đói, chia ly. Năm 2000, đời Ơn cũng bị "nàng tiên nâu" cuốn đi. Bập vào ma túy, Ơn bỏ lơ nương rẫy, cùng một số bà con tham gia vận chuyển hàng cấm kiếm tiền. Giữa lúc đời sống khó khăn, đó là cách đơn giản và dễ dàng nhất mà họ có thể nghĩ ra, bất chấp tác hại và những lời cảnh báo. Khi đó cha anh Ơn là ông Lò VănTrưởng bảo con trai: "Mày đừng nghĩ dại. Chẳng gì bằng cây lúa, cây ngô quê mình". Ơn quay mặt: "Con không chịu kiếp nghèo.
Không! lúa, ngô gì cũng chẳng bằng làm xong một chuyến".
Đôi mắt người cha chắt ra những giọt đau bất lực. Nó có vợ, có con, có tay, có chân. Nó chạy, làm sao quản nổi. Hằng ngày, ông hướng ra nương ngô thông thốc gió ngóng con quay lại. Bao nhiêu tấm gương xấu ở bản chỉ ra: Chẳng thể làm giàu bằng con đường phạm pháp. Ông nghĩ, con người chỉ thay đổi số phận được bằng lao động. Quả nhiên, đứa con dại dột của ông không thoát nổi "lưới trời". Năm 2004 Ơn bị bắt, và bị Tòa án Nhân dân tỉnh Sơn La kết án bốn năm tù giam.
"Tôi là đứa con của bản đã nghĩ dại. Tiền nuôi con chẳng thấy đâu, cũng chẳng thoát nghèo. Sau cùng nếp nhà trống hoác, còn tôi phải trả giá.
Khổ!" - Ơn ngậm ngùi. Ơn bị bắt rồi, suối Mo Nạy vắng thêm người rửa chân sau buổi đi nương. Trong tù, đầu Ơn cứ văng vẳng lời cha, kèm theo nỗi ân hận. Song, anh đã được cán bộ trại giam động viên. "Lúc đó, tôi được biết mình còn có ngày về, còn có thể làm lại cuộc đời. Số tôi chưa hết. Và từ đó tôi tích cực cải tạo tốt để mong hoàn lương..." - Ơn nhớ lại.
Giá trị của giọt mồ hôi
Mãn hạn tù, người sớm hòa nhập cộng đồng và vươn lên làm ăn khấm khá nhất trong số hàng chục người bị bắt cùng đợt ở Bon Phặng là Lò Văn Ơn. "Những ngày ở trại giam Yên Hà (Sơn La), tôi được học nghề mộc. Công việc cần nhẫn nại, tỉ mẩn đã giúp tôi dần trở nên biết nghĩ sâu xa" - Ơn tâm sự. Ngày trở về, đứng trước cha, Ơn hứa: "Con sẽ thay đổi!". Nay ông Trưởng đã về nơi chín suối, cũng sẽ an tâm vì con trai đã trở thành người tốt. Người Thái yêu quý con trâu. Anh vẫn là con trâu quý của dòng họ Lò.
Thế nhưng, niềm vui đoàn tụ chẳng kéo dài được bao lâu, thì lại một ngày Ơn đau đớn phát hiện con trai lớn Lò Văn Quân mắc nghiện. "Thêm một lần tôi phải gắng sức. Nếu lúc đó buông xuôi thì...". "Bốn đứa con nheo nhóc buộc tôi phải cố gắng nhiều hơn. Tôi bảo vợ vừa làm nương, vừa mượn đất để trồng cấy, quyết tâm đẩy lui cái nghèo, đồng thời phải tìm cách cai nghiện cho thằng Quân." - Ơn nhớ lại. Ơn đi khắp các bản trong xã.
Thấy ngôi nhà nào hỏng, hay cần làm lại, anh xin sửa chữa. Anh vay tiền ngân hàng mua dụng cụ về làm mộc, "kéo" thêm cả cậu con trai nghiện ngập vào công việc để kèm cặp, tự cai nghiện. Nhờ cần cù, cộng với hai bàn tay khéo léo, bà con nhờ ngày một nhiều, công việc đến với anh đều hơn. Năm 2010, anh mời hai người cùng cảnh được tha tù về làm với mình, mở cho họ cơ hội được hòa nhập cuộc sống. Con trai anh cũng dần cai được ma túy. Có chút vốn liếng, anh mua thêm cưa máy, nhận thêm ba người từng bị phạt tù, nghiện ngập khác vào làm việc. Thu nhập nhiều, phần đãi ngộ cũng nhiều lên theo, anh em đều phấn khởi.
Chăm chỉ tích cóp, năm 2014 vừa qua, vợ chồng Ơn đã cất được ngôi nhà sàn khang trang. Hai cậu con trai đã có vợ, mỗi buổi tối các cháu nội lại ríu rít bên ông bà. Ơn xòe đôi bàn tay, tự hào: "Hóa ra đôi tay lao động có thể tạo ra nhiều của cải, miễn là chịu khó, chẳng cần phải dính vào con đường phi pháp. Việc làm đối với người được cai nghiện hay người chấp hành xong án phạt quan trọng lắm. Tôi ước mở rộng hơn, nhận được nhiều người hơn vào làm. Công việc tạo ra những bàn tay lao động lương thiện, anh ạ!".
Anh Ơn từng được đi dự Hội nghị biểu dương mô hình, cá nhân điển hình thực hiện công tác tái hòa nhập cộng đồng ở Hà Nội. Chuyến đi đó không chỉ là chuyến đi xa quê nhất của anh, mà còn mở rộng thêm cách nghĩ của Ơn, cũng lay động trong anh biết bao nhiêu ước vọng.
Ghi nhận việc làm của anh Ơn, ông Hà Văn Hoa, Chủ tịch UBND xã Bon Phặng khẳng định: "Anh Ơn đã trở thành con người lương thiện, giúp ích nhiều cho địa phương, phát triển kinh tế gia đình và tạo công ăn việc làm cho một số người cùng cảnh".
