Hoàn thiện thể chế để “cỗ xe kinh tế” tăng tốc

Trọng tâm không phải là ban hành thêm quy định, mà xử lý dứt điểm chồng chéo, nâng cao chất lượng và hiệu quả thực thi, qua đó tháo gỡ các “nút thắt” đang kìm hãm dòng chảy đầu tư và năng lực tăng trưởng của nền kinh tế.

7 giải pháp thiết thực VCCI đề xuất

Trước hết, theo VCCI, điểm nghẽn đầu tiên và cũng là căn bản nhất, nằm ở sự chồng chéo của pháp luật - một vấn đề tưởng đã cũ nhưng vẫn chưa được xử lý đến tận cùng. Trong cách tiếp cận truyền thống, mỗi luật được rà soát riêng rẽ, nhưng thực tế doanh nghiệp không “sống” trong từng luật, mà vận hành trong một chuỗi liên tục từ đầu tư đến sản xuất. Một doanh nghiệp chế biến nông sản tại Tây Nguyên từng phải tạm dừng dự án hơn một năm chỉ vì không thể xác định nên làm báo cáo đánh giá tác động môi trường trước hay xin giấy phép xây dựng trước. Cơ quan môi trường yêu cầu phải có thiết kế chi tiết, trong khi cơ quan xây dựng lại yêu cầu hoàn tất hồ sơ môi trường. Hai cánh cửa cùng khóa và doanh nghiệp bị kẹt ở giữa. Trường hợp này cho thấy rõ thực tế: thủ tục đang được thiết kế theo logic quản lý của từng cơ quan mà không theo logic vận hành của doanh nghiệp. Vì vậy, đề xuất rà soát pháp luật theo “chuỗi hoạt động kinh doanh” không chỉ là kỹ thuật, mà là một thay đổi tư duy, buộc hệ thống pháp luật phải “đi cùng” hành trình của doanh nghiệp. Khi trình tự thủ tục được thiết kế lại theo chuỗi, loại bỏ các điểm giao cắt mâu thuẫn, thời gian chuẩn bị dự án có thể rút ngắn từ vài năm xuống còn vài tháng, đồng nghĩa với hàng nghìn tỷ đồng vốn đầu tư được giải phóng khỏi trạng thái “nằm chờ”.

Nếu chồng chéo là “điểm nghẽn tĩnh”, thì sự thiếu ổn định của chính sách lại là “rủi ro động”, tác động trực tiếp đến quyết định đầu tư dài hạn. Trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, nhiều doanh nghiệp đã trải qua một chu kỳ đầy biến động. Một nhà đầu tư điện mặt trời tại miền trung từng xây dựng dự án dựa trên cơ chế giá FIT cố định trong 20 năm, với phương án tài chính được tính toán chi li đến từng dòng tiền. Tuy nhiên, khi chính sách chuyển sang cơ chế đàm phán giá, dự án hoàn thành nhưng không kịp hưởng giá ưu đãi, rơi vào tình trạng “đắp chiếu” vì không có mức giá đủ để vận hành hiệu quả. Không chỉ một doanh nghiệp, mà cả một làn sóng đầu tư bị chững lại. Từ thực tế đó, VCCI kiến nghị quy định thời gian chuyển tiếp tối thiểu từ 12 đến 24 tháng đối với các thay đổi pháp luật ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh, trừ trường hợp khẩn cấp.

Một “nút thắt” ít ồn ào nhưng ngày càng nặng là thực trạng điều kiện kinh doanh âm thầm phình ra. Cải cách lâu nay chủ yếu là cắt giảm, nhưng thiếu cơ chế chặn “mọc lại”. Một doanh nghiệp logistics muốn vận hành chuỗi kho bãi phải qua nhiều cửa, mỗi cơ quan một giấy phép, một tiêu chuẩn; từng quy định có thể hợp lý, nhưng cộng dồn thành “núi chi phí” tuân thủ. Vì vậy, đề xuất “one-in, one-out” giống như một “van khóa”: thêm một điều kiện mới phải bỏ một điều kiện cũ, buộc mỗi quy định phải tự chứng minh sự cần thiết, thay vì tiếp tục chất chồng.

Bên cạnh đó, tiền kiểm - hậu kiểm vẫn là nghịch lý kéo dài. Doanh nghiệp vừa phải “xin” trước khi làm, vừa có thể bị kiểm tra dồn dập sau khi vận hành. VCCI kiến nghị tiến hành tổng rà soát thực chất tất cả các loại giấy phép, điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính còn tồn tại, trong đó đánh giá từng loại xem có thật sự cần thiết, có thể thay thế bằng hậu kiểm không, và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp là bao nhiêu. Giải pháp chuyển sang hậu kiểm thông minh, dựa trên dữ liệu và phân loại rủi ro, sẽ giúp giảm gánh nặng cho doanh nghiệp làm đúng, đồng thời tập trung nguồn lực vào khu vực cần giám sát - một bước chuyển từ quản lý dàn trải sang quản trị hiệu quả.

Môi trường kinh doanh còn bị chi phối bởi hiệu quả của hệ thống giải quyết tranh chấp. Hiện tại, thời gian giải quyết tranh chấp thương mại tại tòa án Việt Nam còn kéo dài, năng lực xét xử các vụ việc thương mại phức tạp còn hạn chế, cơ chế thi hành án dân sự chưa hiệu quả. Đặc biệt, cơ chế phá sản gần như không vận hành trên thực tế (năm 2025 chỉ có 244 vụ phá sản được giải quyết, con số quá nhỏ so với gần 1,1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động). Việc đề xuất thành lập tòa án thương mại chuyên trách, phát triển trọng tài và hòa giải thương mại không chỉ nhằm giải quyết tranh chấp nhanh hơn mà còn giúp dòng vốn quay vòng nhanh hơn - yếu tố sống còn đối với một nền kinh tế muốn tăng tốc.

Một rào cản khác, ít được nhắc tới nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thị trường, là sự thiếu thống nhất trong thực thi pháp luật giữa các địa phương. Một doanh nghiệp bán lẻ có thể mở cửa hàng tại Đà Nẵng chỉ trong vài tuần, nhưng khi mở rộng thị trường ra Hà Nội lại mất gấp đôi thời gian vì yêu cầu hồ sơ khác biệt. Những “biên giới mềm” này làm tăng chi phí, giảm tốc độ mở rộng và vô hình trung làm phân mảnh thị trường nội địa. Kiến nghị về nguyên tắc “thống nhất thị trường quốc gia” vì thế mang ý nghĩa như một “trục xương sống” của cải cách, bảo đảm mọi doanh nghiệp được hoạt động trong một không gian pháp lý nhất quán, bất kể địa bàn.

Cuối cùng, một cải cách mang tính nền tảng nhưng thường bị xem nhẹ là nâng cao chất lượng đánh giá tác động chính sách. Khi mỗi quy định mới được ban hành mà không lượng hóa chi phí tuân thủ, gánh nặng sẽ âm thầm chuyển sang phía doanh nghiệp. VCCI cho rằng nên bắt buộc lượng hóa chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp trong mọi đề xuất chính sách mới: mỗi dự thảo văn bản quy phạm pháp luật phải trả lời được câu hỏi là doanh nghiệp sẽ phải bỏ ra bao nhiêu thời gian và chi phí để tuân thủ quy định này. Việc thẩm định chất lượng đánh giá tác động cần được giao cho một đơn vị độc lập, không phải cơ quan soạn thảo.

Nhìn lại toàn bộ các kiến nghị của VCCI, có thể thấy một điểm chung xuyên suốt: cải cách thể chế phải đi từ những “ca bệnh” cụ thể của doanh nghiệp. Một dự án bị kẹt vì thủ tục chồng chéo, một nhà máy “đắp chiếu” vì thay đổi chính sách, một doanh nghiệp kiệt quệ vì tranh chấp kéo dài hay một chuỗi kinh doanh chững lại vì mỗi địa phương một cách hiểu - mỗi trường hợp đều là một mắt xích đang kìm hãm tăng trưởng. Khi từng mắt xích được tháo gỡ, nền kinh tế sẽ không cần những cú huých quá lớn, mà tự tạo ra động lực đi lên.

“Mở đường” bằng thể chế

Những yêu cầu từ thực tiễn ấy mà VCCI đề cập cũng đang gặp một điểm giao rõ rệt với định hướng điều hành ở cấp cao nhất, nơi cải cách thể chế không còn là khẩu hiệu, mà được xác định là đòn bẩy trực tiếp cho tăng trưởng.

Trong các phát biểu đầu nhiệm kỳ, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã định hình một trục ưu tiên rất rõ: Muốn đạt tăng trưởng cao, trước hết phải “mở đường” bằng thể chế. Trọng tâm không chỉ là hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, minh bạch, mà còn là rà soát, xử lý dứt điểm các quy định chồng chéo, cắt giảm thực chất thủ tục hành chính và tháo gỡ những điểm nghẽn đang kìm hãm dòng chảy của vốn và cơ hội. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng một bộ máy tinh gọn, vận hành hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, bởi nếu thể chế là “đường”, thì bộ máy chính là “người mở đường”.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này không dừng ở thiết kế chính sách, mà đi thẳng vào khâu thực thi. Người đứng đầu Chính phủ nhấn mạnh, cùng một “cỗ xe kinh tế”, nhưng nếu “con đường thể chế” được nâng cấp thông suốt, tốc độ phát triển sẽ khác hẳn. Tuy nhiên, tăng trưởng không thể đánh đổi bằng sự bất ổn, mà phải đi cùng ổn định vĩ mô và nền tảng dài hạn. Vì vậy, yêu cầu đặt ra trong năm 2026 là phải tổng rà soát hệ thống pháp luật, xây dựng chiến lược pháp luật cho giai đoạn mới, đồng thời xử lý các vướng mắc trong vận hành bộ máy, đặc biệt ở mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Đi sâu hơn, cải cách thể chế được gắn trực tiếp với năng lực thực thi tại cơ sở, cấp xã, phường, đặc khu được coi là “tuyến đầu” của tăng trưởng, nơi chính sách không còn nằm trên giấy mà trở thành kết quả cụ thể. Điều đó đòi hỏi không chỉ sửa luật, mà còn phải nâng chất lượng đội ngũ cán bộ, hoàn thiện quy hoạch, quy hoạch sử dụng đất theo hướng đồng bộ, thống nhất. Khi “con đường” thể chế được khai thông từ Trung ương tới cơ sở, tăng trưởng sẽ không còn là mục tiêu mang tính áp đặt, mà trở thành hệ quả tự nhiên của một hệ thống vận hành thông suốt và hiệu quả.