“Chìa khóa vàng” phát triển nông nghiệp bền vững

Tại tỉnh Đắk Lắk - thủ phủ nông sản của Tây Nguyên, sự kết hợp giữa chủ trương đúng đắn của chính quyền và tiên phong của doanh nghiệp đã và đang tạo nên một hệ sinh thái nông nghiệp “không rác thải”, biến phụ phẩm thành tài nguyên vô giá, kiến tạo nền tảng cho một tương lai bền vững.

Từ khát vọng xanh...

Nông nghiệp Tây Nguyên hiện đối mặt với không ít thách thức. Những diện tích đất đỏ Bazan màu mỡ sau hàng thập kỷ khai thác cường độ cao, lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật đang dần suy kiệt. Bên cạnh đó, các rào cản thương mại mới như Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) hay các cam kết về giảm phát thải khí nhà kính (Net Zero) đang đặt ra cho ngành nông nghiệp của Đắk Lắk - từ cà-phê, sầu riêng đến hồ tiêu - trước một bài toán sống còn: Thay đổi hay bị loại bỏ?

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Đắk Lắk nhiệm kỳ 2025-2030 xác định rõ: Phát triển nông nghiệp sinh thái, công nghệ cao gắn với chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm. Đắk Lắk hiện có khoảng 800 nghìn héc-ta diện tích gieo trồng với nhu cầu phân bón khổng lồ. Điều đáng nói, mỗi năm khu vực thải ra khoảng hơn 1,2 triệu tấn phế phụ phẩm (vỏ cà-phê, vỏ sầu riêng, rơm rạ...) và khoảng 4 triệu tấn chất thải chăn nuôi. Nếu không được xử lý, đây là nguồn ô nhiễm cực lớn, nhưng nếu nhìn dưới lăng kính kinh tế tuần hoàn, đây chính là “tài nguyên” để phục hồi độ phì nhiêu cho đất.

Các chuyên gia đánh giá phát triển nông nghiệp tuần hoàn gắn với nông nghiệp hữu cơ là tầm nhìn chiến lược của Đắk Lắk. Việc sử dụng phụ phẩm để tái tạo lại đất, kết hợp với công nghệ sinh học không chỉ giúp tăng độ phì nhiêu mà còn xây dựng một nền kinh tế dựa vào tự nhiên, góp phần giảm chi phí đầu vào cho nông dân trong ngắn hạn và bảo đảm sinh kế, sức khỏe cho thế hệ mai sau trong dài hạn. Tỉnh cũng đã tiên phong trong việc bán thành công lượng giảm phát thải CO₂ từ lúa - một minh chứng điển hình cho thấy bảo vệ môi trường hoàn toàn có thể mang lại giá trị kinh tế trực tiếp.

... đến mô hình khép kín nhiều lợi ích

Theo TS Trần Ngọc Thanh, Viện trưởng Nông nghiệp phát triển nông thôn Tây Nguyên, muốn làm “kinh tế tuần hoàn” phải sử dụng, tận dụng các phế phẩm trong nông nghiệp, chăn nuôi để tái tạo lại đất, làm cho độ phì nhiêu tăng lên.

Trong nỗ lực “số hóa” và “xanh hóa” từng mét vuông đất canh tác, Công ty TNHH MTV Minh Tuyết (MT Tây Nguyên Xanh) tại Buôn Ma Thuột nổi lên như một hình mẫu thực chứng thuyết phục. Dưới sự điều hành của Giám đốc Lê Thị Tuyết, doanh nghiệp chuyển đổi tư duy từ “khai thác tài nguyên” sang “tái tạo tài nguyên” thông qua một hệ sinh thái khép kín.

Điểm xuất phát là giải quyết tình trạng hàng nghìn tấn vỏ trái sầu riêng sau thu hoạch thường bị vứt bỏ gây hôi thối và ô nhiễm nguồn nước. Bằng cách ứng dụng sáng tạo công nghệ sinh học, Công ty đã sử dụng vỏ sầu riêng và rác hữu cơ nông nghiệp làm thức ăn cho trùn quế. Trùn quế không chỉ là “bộ máy” xử lý rác thải hoàn hảo mà còn là mắt xích quan trọng nhất trong chuỗi giá trị. Mô hình này được vận hành theo quy trình nghiêm ngặt: Trước tiên, phụ phẩm từ các nông trường được thu gom để nuôi trùn quế. Tiếp đó, phân trùn quế - thương hiệu “MT Tây Nguyên Xanh” - được sản xuất và dùng làm phân bón hữu cơ cao cấp, giúp cải tạo cấu trúc đất tơi xốp, giàu vi sinh vật cho vườn sầu riêng. Và cũng chính con trùn quế (nguồn đạm tự nhiên rất cao) được chế biến thành thức ăn nuôi cá lồng và gia súc, giúp vật nuôi có sức đề kháng tự nhiên, không cần dùng kháng sinh. Cuối cùng, chất thải từ quá trình chăn nuôi lại tiếp tục được xử lý hữu cơ để bón trả lại cho đất, khép lại một vòng tuần hoàn không có điểm kết thúc của chất thải. Chưa kể, trùn quế được nuôi dưới những tấm pin năng lượng mặt trời vừa trực tiếp cải tạo đất vừa tận dụng tán râm và diện tích không gian của cánh đồng điện năng lượng mặt trời dưới nắng gió Tây Nguyên.

Sản phẩm từ mô hình này không chỉ là những trái sầu riêng chất lượng cao đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Bà Lê Thị Tuyết chia sẻ: việc gắn kết sản xuất với bảo vệ hệ sinh thái đã giúp doanh nghiệp đứng vững trước những biến động của thị trường. Khi giá phân bón hóa học thế giới tăng, công ty vẫn tự chủ được nguồn phân bón sạch tại chỗ với chi phí thấp. Khi chúng ta đối xử tử tế với đất đai, đất đai sẽ trả lại sự thịnh vượng.

Ở góc độ chuyên môn, kỹ sư nông nghiệp Phạm Ngọc Hồ cho biết, phân bón hữu cơ MT Tây Nguyên Xanh được sản xuất hoàn toàn từ nguồn nguyên liệu tự nhiên. Trùn quế được nuôi bằng các phế phẩm nông nghiệp, trong đó phổ biến nhất là vỏ trái sầu riêng. Sản phẩm phân trùn quế vì vậy phù hợp nhiều loại cây trồng, từ rau màu, cây cảnh đến các cây công nghiệp chủ lực như cà-phê, ca-cao, chè; có thể sử dụng trực tiếp để bón cho đất hoặc làm vật liệu cải tạo đất.

Theo các nghiên cứu khoa học, phân trùn quế (vermicompost) hình thành từ quá trình phân hủy các vật liệu hữu cơ như phân động vật, phế phẩm nông nghiệp và rác thải hữu cơ dưới tác động của trùn quế (Eisenia fetida). Trong quá trình tiêu hóa, trùn chuyển hóa chất hữu cơ thành nguồn phân giàu dinh dưỡng, chứa các nguyên tố thiết yếu cho cây trồng như nitrogen (N), phosphorus (P) và potassium (K), cùng nhiều vi lượng cần thiết khác. Bên cạnh đó, phân trùn quế còn chứa các enzyme và hormone sinh trưởng tự nhiên, góp phần kích thích cây phát triển khỏe mạnh. Khi được bổ sung vào đất, loại phân này giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ ẩm và độ thông thoáng, từ đó nâng cao hiệu quả hấp thu dinh dưỡng và góp phần gia tăng năng suất cây trồng.

Theo dõi quy trình sản xuất phân bón trùn quế và khảo sát trải nghiệm của các nhà vườn đã sử dụng loại phân bón này, TSKH Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam đánh giá cao phân bón trùn quế, coi đó là sản phẩm thân thiện với môi trường, đóng góp hiệu quả cho nông nghiệp hữu cơ bền vững.

Cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp

Tốc độ tăng trưởng GRDP nông lâm thủy sản của Đắk Lắk giai đoạn 2021-2025 đạt 5,24%/năm, cao gấp 1,5 lần bình quân cả nước. Theo phân tích của các chuyên gia, hình thành mô hình sản xuất chuỗi giá trị khép kín giữa Nông dân - Hợp tác xã - Doanh nghiệp, tập trung vào chế biến sâu và xuất khẩu nông sản xanh tinh chế góp phần tạo nên đột phá.

Để nông nghiệp tuần hoàn thật sự trở thành trụ cột kinh tế, cần có những giải pháp đồng bộ và quyết liệt hơn. Chia sẻ về tầm nhìn, ông Nguyễn Tiến Khởi, Chủ tịch HĐQT Công ty Minh Tuyết khẳng định, doanh nghiệp đóng vai trò “hạt nhân liên kết”. Không chạy theo lợi nhuận ngắn hạn, kiên định xây dựng mô hình nơi đất đai được phục hồi và hệ sinh thái được tôn trọng” đã giúp công ty trở thành đối tác tin cậy của hàng trăm nông hộ tại địa phương.

Tuy nhiên, còn không ít khó khăn, nhất là về nguồn nhân lực “xanh”. Kinh tế tuần hoàn và nông nghiệp công nghệ cao muốn đi xa không thể vận hành bằng tư duy cũ. Hiện nay, các doanh nghiệp đang rất khát đội ngũ kỹ sư và công nhân có tay nghề cao trong lĩnh vực nông-lâm-thủy sản. Họ không chỉ cần giỏi kỹ thuật mà phải có trình độ bảo đảm để vận hành các công nghệ chuyển đổi số, máy móc hiện đại 4.0 ứng dụng trong nông nghiệp. Việc đào tạo phải gắn liền với thực tế sản xuất, nơi doanh nghiệp đóng vai trò là “người đặt hàng” và hỗ trợ bồi dưỡng nhân lực ngay tại cơ sở.

Trên cơ sở thực tiễn, một số chuyên gia khuyến nghị, tỉnh Đắk Lắk cần tiếp tục quy hoạch các vùng sản xuất tập trung, đẩy mạnh đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông, nhất là các tuyến cao tốc kết nối phía Đông và Tây (như cao tốc Buôn Ma Thuột-Tuy Hòa) để giảm chi phí vận chuyển. Việc phát triển các cụm công nghiệp chế biến sâu ngay tại vùng nguyên liệu sẽ giúp gia tăng giá trị sản phẩm xuất khẩu thay vì xuất khẩu nông sản thô, từ đó tối ưu hóa việc xử lý phụ phẩm tại nguồn. Cùng với đó, Nhà nước cần có những chính sách đột phá về phân cấp, phân quyền và ưu đãi thuế cho các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực tái chế phế phụ phẩm nông nghiệp. Việc chuẩn hóa các dữ liệu về mã số vùng trồng, bản đồ hiện trạng rừng và truy xuất nguồn gốc cần được tăng tốc để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như EUDR, giúp nông sản Việt Nam vươn xa hơn tới các thị trường châu Âu, Trung Đông...