GIẢI MÃ NGHỊCH LÝ “THỪA THẦY, THIẾU THỢ”

Thị trường và những biến thiên thời đại

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên nơi sự thay đổi của công nghệ diễn ra không tính bằng năm, mà bằng từng ngày, nhất là sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và tự động hóa.

Sự chuyển dịch này đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trên toàn cầu, đồng thời vẽ lại bản đồ tư duy về nghề nghiệp. Theo Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 (Future of Jobs Report 2025) của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), có tới 86% doanh nghiệp dự tính AI và dữ liệu lớn (Big Data) sẽ là động lực chuyển đổi cốt lõi trong tổ chức của họ; khoảng 40% kỹ năng của người lao động hiện nay sẽ trở nên lỗi thời vào năm 2030. Tự động hóa đang đẩy nhanh quá trình đào thải những công việc chỉ đòi hỏi kỹ năng đơn giản, nhường chỗ cho sự gia tăng đột biến về nhu cầu tuyển dụng các chuyên gia tự động hóa, các kỹ năng bậc cao.

Còn theo Báo cáo Xu hướng Việc làm toàn cầu của thanh niên 2026 do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) vừa công bố, cơ hội việc làm đang thu hẹp đáng kể đối với nhóm công việc đòi hỏi kỹ năng trung bình. Tốc độ thay đổi công nghệ nhanh chóng khiến số lượng việc làm mới không bắt kịp nhu cầu. Hậu quả là tại các nền kinh tế đang phát triển, áp lực sinh tồn đã đẩy gần 90% lao động trẻ (15-29 tuổi) vào khu vực kinh tế phi chính thức. Đây chính là gốc rễ của hiện tượng người trẻ có trình độ học vấn phải chấp nhận những công việc thiếu tính ổn định, ít tiềm năng phát triển kỹ năng chuyên môn.

Sự thay đổi về “cầu” đã bước lên một nấc thang mới: Thị trường định giá người lao động qua năng lực thực hành và khả năng thích ứng với công nghệ mới. Thế nhưng, phía nguồn cung, hệ thống giáo dục đào tạo nói chung và giáo dục nghề nghiệp nói riêng dường như vẫn chưa kịp chuyển đổi đáp ứng đòi hỏi từ thực tế.

Nghịch lý đứt gãy cung-cầu

Bước ra đường phố tại bất kỳ đô thị lớn nào, không khó để bắt gặp hình ảnh những thanh niên trẻ tuổi, khỏe mạnh, trên tay là chiếc điện thoại thông minh, miệt mài chạy xe công nghệ. Đáng buồn thay, một tỷ lệ không nhỏ trong số đó là những kỹ sư, cử nhân vừa tốt nghiệp đại học. Họ mang theo bao hoài bão cá nhân, kỳ vọng của gia đình, tiêu tốn hàng trăm triệu đồng, để rồi đối mặt với thực tế phũ phàng: Thất nghiệp hoặc làm những công việc không đòi hỏi bất kỳ chuyên môn nào.

Trong khi đó, ở các doanh nghiệp, các giám đốc nhân sự đang đau đầu với bài toán tuyển dụng. Tại sao một tấm biển thông báo tuyển dụng thợ cơ khí chính xác, thợ hàn công nghệ cao, hay chuyên viên điện công nghiệp tự động hóa với mức thu nhập từ 15 đến 20 triệu đồng, thậm chí cao hơn, lại treo mòn mỏi từ tháng này qua tháng khác mà không có người ứng tuyển? Câu trả lời nằm ở chỗ: Thị trường không thiếu người, thị trường thiếu người làm được việc.

Nghịch lý trên xuất phát từ sự đứt gãy cung-cầu, bắt nguồn từ ba nguyên nhân cốt lõi: Thứ nhất, tâm lý trọng bằng cấp và hội chứng chạy đua vào đại học bằng mọi giá. Thứ hai, sự dễ dãi của hệ thống giáo dục đại học. Nhiều trường đại học mở ngành ồ ạt, sản xuất ra một đội ngũ cử nhân giỏi lý thuyết, yếu thực hành, ảo tưởng về năng lực và không chịu chấp nhận những công việc bắt đầu từ xưởng máy. Thứ ba, sự hụt hơi của hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Thị trường thiếu nhân lực kỹ thuật cao, nhưng nhiều trường trung cấp, cao đẳng không tuyển đủ người học; điều kiện thực hành thiếu thốn; chương trình, tài liệu giảng dạy lạc hậu, giáo dục nghề nghiệp chưa chuyển mình đủ nhanh để theo kịp tốc độ của doanh nghiệp.

Định vị lại giáo dục nghề nghiệp trước làn sóng công nghệ

Để tháo gỡ nghịch lý này, không thể chỉ trông chờ vào những giải pháp tình thế, chắp vá, mà cần một cuộc cách mạng đồng bộ từ nhận thức đến hành động.

Thứ nhất, cần cuộc cách mạng về nhận thức và phân luồng giáo dục. Nhà nước và các cơ quan truyền thông cần định hình lại giá trị của người thợ trong kỷ nguyên mới. Kỷ nguyên AI không tiêu diệt công việc, nó chỉ tiêu diệt những người không có kỹ năng. Một thợ giỏi, có tay nghề cao, có tư duy công nghệ hoàn toàn có thể đạt được vị thế xã hội và mức thu nhập vượt xa một cử nhân làm việc trái ngành. Công tác phân luồng sau trung học không thể là những khẩu hiệu suông, làm sao để mọi học sinh đều không thấy sự phân biệt giữa đại học hay học nghề. Cần có chính sách tài chính mạnh mẽ hơn, thí dụ như miễn 100% học phí cho học sinh học các nghề trọng điểm, đồng thời thắt chặt chỉ tiêu, nâng cao chuẩn đầu vào đối với các ngành đại học không thuộc nhóm thiết yếu.

Thứ hai, gắn kết “sinh tử” giữa nhà trường và doanh nghiệp. Không một cơ sở giáo dục nghề nghiệp nào, dù được Nhà nước đầu tư mạnh đến đâu, có thể liên tục mua sắm các dây chuyền sản xuất hiện đại nhất (trị giá hàng chục triệu USD) chỉ để cho người học thực hành. Chìa khóa ở đây là mô hình “Đào tạo kép” học tập từ nước Đức. Doanh nghiệp phải là “người đặt hàng, người đồng thiết kế chương trình, và là xưởng thực hành thứ hai” của người học.

Thứ ba, mở rộng phạm vi ngành nghề, tích hợp công nghệ vào chương trình đào tạo và liên thông quốc tế. Ngành nghề đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp cần thay đổi theo hướng đáp ứng nhiều vị trí việc làm trong doanh nghiệp, không thể bó hẹp, chuyên sâu như trước đây; tích hợp ngay các công nghệ mới vào tất cả các chương trình đào tạo lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần chuyển đổi sang mô hình đào tạo tín chỉ, module hóa linh hoạt (học online lý thuyết, thực hành tại xưởng); liên thông dọc ngang, xuôi ngược để người học có thể vừa làm vừa học, học tập suốt đời, được công nhận và không phải học lại những kỹ năng đã có.

Thứ tư, dự báo thị trường lao động phải đi trước một bước. Nhà nước cần xây dựng một hệ thống Big Data về cung-cầu lao động theo thời gian thực. Từ đó, phát tín hiệu kịp thời cho hệ thống giáo dục để điều chỉnh quy mô, ngành nghề đào tạo, tránh tình trạng thấy thiếu mới xúm vào đào tạo, đến lúc ra trường lại thừa.