Hai đoạn kết của một "lứa vàng"
Hãy bắt đầu từ bóng đá, môn thể thao "vua" ở Việt Nam. Nguyễn Bá Minh Hiếu là thủ môn dự bị của lứa U20 Việt Nam dự World Cup 2017. Anh từng vô địch V-League và Cúp Quốc gia cùng Câu lạc bộ Hà Nội. Bóng đá đã giúp Hiếu mua nhà, mua xe. Ở tuổi 29 - độ "chín" nhất của các thủ môn, anh "treo găng", chọn ngã rẽ làm nghề chạy xe dịch vụ.
Cùng lứa U20 ấy với tấm vé World Cup lịch sử, Nguyễn Trọng Đại từng là đội trưởng U19 Việt Nam. Đầu tháng 9, cầu thủ này hé lộ một số góc khuất sau ánh hào quang", trên mạng xã hội: "Năm 21 tuổi, mình trở về từ Thường Châu giữa hàng triệu lời chúc mừng. Năm 29 tuổi, mình gãy chân, không có việc làm và chỉ còn vài chục nghìn trong túi. Hôm nay, em Đại muốn kể lại câu chuyện ấy một cách chân thật để mọi người hiểu hơn về em và cho em Đại một cơ hội được làm lại bằng chính sức lao động của mình". Đại không phủ nhận phần trách nhiệm của bản thân, khi từng có mọi thứ trong tay, cho đến những sai lầm khiến anh dần đánh mất sự nghiệp.
Hai con người, cùng từng có thời điểm rực rỡ, đã rẽ về hai hướng trái ngược.
Chênh lệch đáng kể về tỷ lệ
Thể thao Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn dệt "tấm lưỡi đỡ" an sinh. Cầu thủ từng tham dự World Cup vẫn có thể trắng tay ở tuổi 29, câu chuyện mưu sinh sau khi giã từ sự nghiệp với các vận động viên các môn cơ bản khác cũng khó khăn hơn rất nhiều. Ở những môn Olympic vốn phụ thuộc vào ngân sách Nhà nước, vận động viên tập luyện vất vả quanh năm, đỉnh cao sự nghiệp ngắn ngủi, nếu không có biên chế công việc hay lộ trình chuyển đổi nghề được xây dựng sẵn, sẽ rất bấp bênh khi bước vào bên kia sườn dốc sự nghiệp.
Ngay như với bộ môn xã hội hóa hoàn toàn như golf, vận động viên Nguyễn Anh Sơn cũng chia sẻ thẳng thắn nghịch lý: "Giải đấu gần nhất tham dự, tôi giành vị trí thứ 5, nhận được tổng cộng 18 triệu đồng. Nếu tính cả chi phí đi lại và ăn ở sẽ không còn dư ra bao nhiêu, chứ chưa nói đến trang trải chi phí luyện tập và các nhu cầu cuộc sống bên ngoài".
Theo thống kê của Cục Thể dục thể thao Việt Nam năm 2024, cả nước có khoảng 22.000 vận động viên ở các tuyến, nhưng chỉ khoảng 15-20% tuyển thủ quốc gia trở thành huấn luyện viên hoặc giáo viên thể chất sau khi giải nghệ. Ở tuyến địa phương, tỷ lệ này còn chênh lệch hơn nhiều.
Trong 10 năm qua, bộ môn điền kinh Nghệ An đã đào tạo 150 vận động viên, nhưng chỉ 1/10 được tạo điều kiện học đại học, và đến nay mới có đúng bảy người sau khi tốt nghiệp, giải nghệ được giữ làm huấn luyện viên, cả diện chính thức lẫn hợp đồng, vì chỉ tiêu chỉ có vậy. Khoảng 60-70% vận động viên từng là tuyển thủ cấp tỉnh thuộc diện chính thức nhiều năm, có thành tích, khi chia tay sự nghiệp phải bắt đầu một công việc khác.
Điểm sáng từ những cơ chế mới
Từ kỳ ASIAD 20 này, các vận động viên giành Huy chương vàng đã nhận được mức đãi ngộ vượt trội. Nghị định số 349/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ 15/2/2026, nâng tiền thưởng Huy chương vàng ASIAD gấp hai lần, lên mức 280 triệu đồng, và thêm khoản đãi ngộ 20 triệu đồng mỗi tháng, từ lúc đạt thành tích đến kỳ đại hội kế tiếp. Ngoài ra, các vận động viên còn được thưởng nóng 200 triệu đồng cho mỗi Huy chương vàng tại Á vận hội.
Tổng cộng, số tiền thưởng tại kỳ ASIAD 20 được dự tính vào khoảng hơn 11,7 tỷ đồng. Trong đó, khoảng gần 7,9 tỷ đồng dành cho vận động viên và hơn 3,8 tỷ đồng dành cho huấn luyện viên. Đến kỳ ASIAD bốn năm tới, khoản tiền đãi ngộ cho 12 vận động viên giành Huy chương vàng là khoảng 11,5 tỷ đồng.
Với vận động viên Hà Nội, con số còn lớn hơn. Theo Nghị quyết số 82/2026/NQ-HĐND, mỗi Huy chương vàng ASIAD được thưởng thêm 140 triệu đồng, kèm đãi ngộ 33,5 triệu đồng mỗi tháng theo chu kỳ đại hội. Cộng các khoản trong 48 tháng đến ASIAD 2030, hai tuyển thủ cầu mây của Thủ đô, Nguyễn Thị Thu Trang và Nguyễn Thị Khánh Ly, có thể nhận gần ba tỷ đồng, nếu đủ điều kiện hưởng chế độ.
Không chỉ vậy, ngành thể thao cũng đề xuất với các cấp có thẩm quyền chính sách ưu tiên: Vận động viên đạt thành tích quốc tế được tuyển dụng không qua thi tuyển vào các đơn vị sự nghiệp, kèm đãi ngộ khi trở lại phục vụ. Bên cạnh đó, Trường đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp ngành thể thao mở chương trình cử nhân quản trị kinh doanh dành cho tài năng thể thao từ năm 2019, khóa đầu có 21 vận động viên tốt nghiệp, gồm cả võ sĩ karate Nguyễn Thanh Duy đạt loại xuất sắc. Năm 2023, Đại học FPT cấp học bổng 100%, 70%, 50% cho các vận động viên tương ứng mức Huy chương vàng, bạc, đồng. Một năm sau, Cục Thể dục thể thao Việt Nam ký hợp tác với Trường đại học Đại Nam về học bổng toàn phần cho tuyển thủ quốc gia.
Từ những mắt xích nhỏ bé, ngành thể thao đang nỗ lực hoàn thiện tấm lưới đỡ an sinh mỗi ngày, đồng thời thúc đẩy các vận động viên xóa bỏ rào cản tâm lý sau giải nghệ, tự tin thích ứng để tiếp tục cống hiến và khẳng định giá trị bản thân trong các lĩnh vực mới.
Tháng 8/2026, Ủy ban Olympic Việt Nam phối hợp Trường đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh tổ chức hội thảo hướng nghiệp cho vận động viên, với các chuyên đề khởi nghiệp, quản trị số và chuyển sang làm nhà quản lý, nhà giáo dục hoặc doanh nhân. Đây là một trong số những hoạt động có ý nghĩa thiết thực nhằm đồng hành, tiếp sức và chuẩn bị hành trang vững chắc cho các vận động viên trong quá trình chuyển đổi nghề nghiệp sau này.
