Cái hại của nôn nóng, chuyên quyền
Công cuộc dồn điền đổi thửa ở miền bắc được triển khai có nhiều điểm tương đồng với chương trình "cánh đồng mẫu lớn" (CĐML) ở nhiều tỉnh phía nam vì cùng mục tiêu vận động nông dân kiến thiết những cánh đồng rộng lớn, đưa ứng dụng đồng bộ tiến bộ khoa học - kỹ thuật vào những vùng sản xuất tập trung. Nhưng cái khó của việc DĐĐT chính là bởi, đặc thù đất ruộng của bà con từ sau khoán 10 thường được phân theo thế xôi đỗ, ruộng tốt, gần xen ruộng kém và xa. Cách chia ruộng vậy có mặt tích cực là bảo đảm công bằng, nhưng mặt trái là diện tích ruộng bị phân vụn ra, vậy nên ruộng của một hộ có khi đến bảy mảnh ở nhiều vị trí xa nhau. Do đó, bây giờ muốn triển khai dồn điền được thì việc đầu tiên là thống nhất được lòng dân để từ đó đổi thửa, xóa bờ ngăn ruộng.
Thật ra, không phải đến bây giờ mới có chủ trương DĐĐT ở miền bắc. Tại một số địa phương đã triển khai ở quy mô nhỏ lẻ từ gần chục năm trước. Sở dĩ đến nay chủ trương này tiếp tục được xáo xới, là do trong Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới có đề cập khía cạnh tổ chức sản xuất theo hướng cơ giới hóa, nâng cao hiệu quả sản xuất tập trung... Tuy vậy, theo một vài chuyên gia, nguyên nhân khiến công tác này chưa hiệu quả, là cho đến nay, Nhà nước chưa có chính sách cụ thể về công tác DĐĐT.Các kế hoạch, quyết định về công tác này chỉ được ban hành từ cấp tỉnh, xuống cấp huyện, xã, phường. Điều đó khiến cho các địa phương lúng túng trong thực thi.
Xác nhận điều này, ông Lê Đức Thịnh, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Hợp tác và phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) chỉ ra thêm một nguyên nhân nữa: "Đa số các địa phương đều thấy DĐĐT là việc có lợi. Trong quá trình thực hiện, nhiều địa phương nôn nóng, bỏ qua dân chủ, người dân chưa được tôn trọng. Mâu thuẫn từ đó mà ra. Trong thực hiện DĐĐT, chỉ có thể giải quyết bằng cơ chế cộng đồng. Cần tổ chức nhiều cuộc họp để thuyết phục và thỏa thuận giữa các hộ dân. Đây là quá trình vận động thay đổi nhận thức của người dân, chứ không phải là thực hiện một quy định pháp luật".
Ông Thịnh cũng cho biết thêm, Cục Kinh tế Hợp tác và Phát triển nông thôn được giao quản lý tổ chức sản xuất, khuyến khích công tác DĐĐT.Trước đây, Cục có phát hành cuốn sổ tay hướng dẫn, nhưng đây không phải là văn bản pháp luật, nên người dân có thể không làm theo. Trong Luật Đất đai có quy định về quyền ruộng đất, nói rõ về quyền tự nguyện. Nếu người dân chưa tự nguyện thì không được phép chuyển đổi.
Sự dẫn giải của ông Thịnh phần nào trả lời được nguyên nhân sự bùng phát phản kháng của người dân ở nhiều địa phương. Những nơi nào dân bỏ ruộng, là nơi cán bộ làm công tác DĐĐT chuyên quyền, đốt cháy giai đoạn, "chạy" tiến độ... Đó là chưa kể đến chuyện không ít cán bộ thiếu gương mẫu, có nhóm lợi ích.
Xin nêu ra những thí dụ điển hình về sự bất cập trong thực thi. Trước hết phải nói đến chuyện hàng trăm người dân ở xã Đồng Tâm (huyện Mỹ Đức) kéo ra đồng phản đối chính quyền chiếm "đất vàng" của dân, thứ hai là cuộc họp chất vấn từ tối 23-3 đến tận 1 giờ sáng 24-3 tại xã Cộng Hòa (huyện Quốc Oai), với nhiều thắc mắc của người dân là minh chứng điển hình cho hiện tượng này. Nếu trước đó các vấn đề đều được mang ra bàn thảo với dân thì làm sao có chuyện, một cuộc họp dù đã kéo dài nhưng vẫn chưa giải đáp hết được nhiều ý kiến của người dân.
Để xảy ra những hiện tượng như vậy, là có phần trách nhiệm của lãnh đạo các huyện. Ông Nguyễn Mạnh Quyền - Chủ tịch UBND huyện Quốc Oai, người đã xuống xã Đồng Quang, chủ trì Hội nghị tháo gỡ khó khăn trong công tác DĐĐT để lắng nghe ý kiến bà con nông dân, đã ghi nhận sự thiếu minh bạch và thiếu trách nhiệm từ Hợp tác xã nông nghiệp xã, cán bộ xã. "Sự thiếu minh bạch cũng như những tồn đọng của cấp xã, thôn sẽ bị xử lý, chúng tôi sẽ tiến hành họp dân cho kỹ để đi đến thống nhất phương án", ông Quyền hứa với dân.
Một địa danh khác là huyện Mỹ Hào (Hưng Yên), ông Đỗ Minh Tuân, Phó Chủ tịch UBND huyện thừa nhận, trong triển khai có sự nóng vội. Ông cũng khẳng định "DĐĐT là công việc phức tạp, không thể tránh khỏi những sai sót. Chúng tôi đang cố gắng giải quyết nhanh những yêu cầu của nhân dân. Cán bộ làm sai sẽ phải chịu trách nhiệm".
Làm sao thuyết phục được dân?
Là người trực tiếp quan tâm đến những vùng tiến hành DĐĐT có phát sinh mâu thuẫn, ông Lại Xuân Môn, Phó Chủ tịch Thường trực Trung ương Hội Nông dân Việt Nam nêu quan điểm: "Đã liên quan đến quyền lợi của người dân, đòi hỏi cán bộ địa phương phải minh bạch. Đằng này nhiều cán bộ thờ ơ, vô trách nhiệm, dẫn đến không thành công, gây mất đoàn kết. Chúng tôi mong cán bộ cấp cơ sở có thể làm tốt được công tác vận động quần chúng, họp bàn chi tiết để tránh những hậu quả đáng tiếc".
Rõ ràng, để thành công trong công tác DĐĐT, cần tạo sự đồng thuận trong nhân dân và gốc rễ của vấn đề là sự minh bạch. Có thể từ thí dụ ở huyện Bình Giang (Hải Dương) để kiểm chứng nhận định này. Là một huyện có nhiều vướng mắc, thiếu sự đồng thuận nhưng chính quyền địa phương đã biết chuyển yếu thành mạnh và làm tốt công tác này. Nhận thức được việc thiếu sự đồng thuận là do nhận thức của người dân, và cả cán bộ còn hạn chế, nhiệm vụ trọng tâm đặt ra là tuyên truyền. Từ cấp xã đến cấp huyện đã tính toán, thu thập tài liệu, tích cực họp dân, điều chuyển đất đai giữa các xóm, cuối cùng mọi chuyện đã êm thấm. Hay như ở Hưng Yên, mà cụ thể là xã Hòa Phong (huyện Mỹ Hào), cách "điểm nóng" Dương Quang không xa, chính quyền và nhân dân đã hoàn thành DĐĐT.Theo ông Phạm Hồng Khoa - Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Hòa Phong, chỉ có một bài học là: Minh bạch và trách nhiệm. Ngắn gọn vậy thôi nhưng không phải địa phương nào cũng thực hiện được.
Để người nông dân thực sự là chủ thể
Muốn nhân rộng mô hình DĐĐT, ngoài việc đúc rút kinh nghiệm trong triển khai, thì cũng cần có một hệ thống văn bản pháp quy đủ mạnh. Ông Lê Đức Thịnh, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Hợp tác và Phát triển nông thôn cho rằng, cần rà soát, điều chỉnh lại một số cơ chế, chính sách, giúp việc thực thi dễ dàng. Hiện một số nghị định, quy định còn mâu thuẫn như: Nghị định 35/2015/NĐ-CP về quản lý, sử dụng đất trồng lúa của Chính phủ, đến 1-7-2015 mới có hiệu lực và thay thế cho Nghị định 42/2012/NĐ-CP trước đó. Mục tiêu của Nghị định là giữ 3,8 triệu héc-ta đất trồng lúa nhưng Nghị định vẫn cho phép người dân chuyển đổi một số diện tích trồng lúa không hiệu quả sang trồng các loại cây trồng khác năng suất cao hơn. "Trước đây, chúng ta vẫn cố giữ 3,8 triệu héc-ta đất trồng lúa. Vậy thay đổi như trên sẽ gây khó cho các địa phương thực hiện, khi muốn chuyển đổi loại cây trồng. Trong khi mục tiêu DĐĐT là để có thể trồng chuyên nhiều loại cây ngoài lúa ra", ông Thịnh nhấn mạnh.
Như vậy, về cơ bản, chìa khóa quan trọng để thành công với công tác DĐĐT chính là các địa phương phải đặt lợi ích của người dân lên trước, lấy sự minh bạch, công bằng làm trọng. Chính quyền cần tích cực nêu cao dân chủ. Tiếp đó, khâu tổ chức giám sát cũng cần được thực hiện hai vòng, là người nông dân được tham gia cùng cơ quan thực hiện. Có như vậy, người dân mới thật sự được tôn trọng, và đứng ở vai trò chủ thể của DĐĐT, ông Lê Đức Thịnh hiến kế.
