GIỮ CÂY, GIỮ VĂN HÓA
Thật khó để trả lời rằng, loại cây thân gỗ cây thuộc họ dừa, có nguồn gốc từ châu Phi này có mặt ở nước ta từ bao giờ. Sử liệu của người Khmer cổ cho rằng, khi những cư dân Khmer đầu tiên đến khai phá vùng đất hoang sơ này đã mang theo loại cây thốt nốt. Các bậc lão niên thì quả quyết rằng thốt nốt là cây bản địa đã có mặt ở đây trước khi người Khmer đến định cư. Nhưng dẫu xuất hiện vào thời gian nào, thì việc cây thốt nốt lan rộng khắp miền của Tây Nam Bộ cùng với bước chân mở đất của các thế hệ người Khmer là điều không thể phủ nhận.
Ông Sơn Thanh Quyên, xã Long Vĩnh, huyện Duyên Hải (tỉnh Trà Vinh) cho chúng tôi biết: Từ xa xưa người Khmer trồng thốt nốt chung quanh nhà để đánh dấu phần đất giữa nhà mình với hàng xóm. Làng, ấp của người Khmer được bao bọc bởi những hàng cây thốt nốt phân định nơi cư trú với những cánh đồng lúa bao la, người trong ấp mỗi khi đi xa về nhìn thấy một trảng thốt nốt nổi lên xanh ngát giữa cánh đồng là biết mình về tới nhà rồi. Cây thốt nốt gần gũi, gắn bó với người Khmer như cây tre gắn bó với đời sống người dân đồng bằng Bắc Bộ vậy. Bây giờ, việc bà con Khmer trồng thốt nốt chung quanh nhà, chung quanh ấp không chỉ để có một nguồn lợi kinh tế cho gia đình, tạo bóng mát trong vườn và còn là bởi họ muốn lưu giữ cái gốc văn hóa của mình.
Thiếu tá Nguyễn Việt Quân, Chính trị viên Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Hà Tiên thường liên hệ với hình ảnh cây thốt nốt dù đất đai khô cằn, khí hậu khắc nghiệt nhưng cây vẫn vươn cao, vẫn sâu rễ bền gốc với vùng đất mà mình đang sống, vẫn cho trái ngọt, và che chở, gắn bó với người Khmer từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có lẽ chính vì lý do đó mà, thốt nốt được coi là biểu tượng cho đức tính nhẫn nại, chịu khó của người Khmer.
Tự hào với truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình, Thượng úy Danh Kim HuôL, Đội trưởng vận động quần chúng thuộc Đồn cửa khẩu Quốc tế Hà Tiên chia sẻ với chúng tôi rằng, cây thốt nốt tuy có hình thức không đẹp, nhưng lại được bà con trân trọng bởi chính cái vẻ ngoài mộc mạc, đáng yêu ấy. Khoe làn da đồng hun rắn chắc, anh bảo: “Người Khmer mình là vậy đó, không ưa làm dáng mầu mè. Đã nói là nói thật lời, đã làm là làm thật việc”. Niềm tự hào của anh được minh chứng thật rõ ràng khi chúng tôi cùng anh đi thăm một số gia đình bà con Khmer ở ấp Xà Xía. Họ giản dị và vô cùng thân thiện. Dẫu thời gian gặp gỡ không nhiều.
NHỮNG CÔNG DỤNG ĐỘC ĐÁO
Thông thường sau 15 năm, cây thốt nốt mới đạt đến độ trưởng thành và có thể cao đến 30m, thân chia thành nhiều khoanh như thân dừa, tán lá xòe rộng như lá cọ và xanh mướt. Cây không chỉ cho có bóng mát, làm hàng rào bảo vệ mà còn mang lại nhiều công dụng độc đáo. Thân dùng làm cột nhà, dầm cầu hay làm bàn ghế, tủ. Lá dùng để lợp nhà, làm nón và tạo nên nhiều đồ mỹ nghệ tinh xảo. Rễ cây và vòi hoa sau khi sao khô dùng làm thuốc lợi tiểu... Những sản phẩm ấy góp phần cải thiện không nhỏ đời sống của bà con Khmer.
Điều đáng kể là các chế phẩm từ cây thốt nốt làm phong phú, đa dạng văn hóa ẩm thực của cư dân Nam Bộ. Khi cây đơm hoa, người ta trèo lên ngọn cắt một vài vòi hoa rồi dùng thanh tre kẹp lại, buộc ống vào đầu cụm hoa hứng nước tiết ra từ chỗ cắt. Nước chiết từ hoa thốt nốt có chứa một lượng đường thiên nhiên lớn và có mùi thơm dịu thanh khiết. Loại nước này có thể tạo nên một loại bia nhẹ hoặc một loại rượu vang thơm ngon đáng kinh ngạc. Thậm chí, nước này có thể nấu thành đường thốt nốt, một đặc sản mà bất cứ ai đặt chân đến vùng đất Tây Nam Bộ cũng không quên mua về làm quà.
Khi cắt vòi hoa, người dân nơi đây khéo léo để lại những vòi hoa cái để hoa có thể thụ phấn rồi làm quả. Quả thốt nốt chừng hơn nắm tay, vỏ có mầu tím sẫm. Khi bổ ra, cùi trắng như cùi dừa nước, vị bùi, béo, giòn, có vị thanh mát, ngọt dịu. Quả thốt nốt non ăn mát như thạch. Quả già có mầu vàng, thơm như mít chín, người Khmer dùng chày giã tơi thành bột mịn, đem nấu chè hoặc làm bánh, mang phong vị rất đặc trưng. Nhiều năm nay, bà con Khmer ở vùng Tịnh Biên, Bảy Núi (An Giang), Hà Tiên ( Kiên Giang)... đã thu được một nguồn lợi đáng kể từ việc bán cùi thốt nốt và nước giải khát chiết từ hoa thốt cho khách du lịch đến thăm các khu di tích, thắng cảnh ở nơi đây.
