Tương lai nào cho phố sách?

Năm 2016 có thể coi là cột mốc quan trọng cho sự phát triển của loại hình này. Cụ thể, vào đầu năm, đường sách Nguyễn Văn Bình đã được khai trương tại TP Hồ Chí Minh. Còn với Hà Nội, tại con phố có tên “19 tháng 12”, một không gian tương tự cũng sẽ đi vào hoạt động kể từ ngày 19-12 sắp tới.

1. Trong thực tế, từ nhiều năm qua, Hà Nội và TP Hồ Chí Minh cũng đã hình thành nhiều phố sách “tự phát”. Đó là các đoạn phố Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Nhân Tôn tại TP Hồ Chí Minh hay ngã ba Đinh Lễ - Nguyễn Xí tại Hà Nội. Với thị trường xuất bản, một lượng rất lớn sách được tiêu thụ hằng năm tại những khu vực này.

Khu vực Đinh Lễ - Nguyễn Xí có thể coi là điển hình của một phố sách tự phát. Manh nha hình thành từ gần 20 năm trước, không gian này nằm cạnh hai hiệu sách Quốc Văn và Ngoại Văn - những cửa hàng sách “quốc doanh” lớn nhất Hà Nội vào thời điểm đó. Từ giữa thập niên 1990, nắm bắt được nhu cầu của người mua, một số hộ kinh doanh đã nhanh chóng phát triển thêm những điểm bán sách tại đây. Để rồi, ở thời điểm hiện tại, khoảng 20 hiệu sách đã mọc lên và đưa Đinh Lễ - Nguyễn Xí thành khu vực có hoạt động chủ đạo là mua bán sách.

Thế nhưng, từ khi thị trường sách có sự phát triển, phố sách này cũng cho thấy những nhược điểm lớn của mình: thiếu chỗ để xe, vỉa hè hẹp nên thường gặp cảnh lộn xộn về giao thông, không gian quá chật nên không thể tổ chức các hoạt động phụ trợ. Những hoạt động ở đây chỉ diễn ra theo một mô hình duy nhất: độc giả tới chọn sách, mua sách và... đi về.

Những điểm thiếu hoàn thiện ấy chính là điều mà các phố sách được tổ chức chuyên nghiệp hiện nay hướng tới. Bởi, như chia sẻ tại các cuộc tọa đàm của giới xuất bản về vấn đề này, một phố sách đúng nghĩa không chỉ bán sách đơn thuần. Đó phải là không gian đặc thù phục vụ văn hóa đọc, đồng thời là “kênh” đặc biệt để các đơn vị xuất bản tiếp xúc với thị trường và có sự định hướng trong việc phát triển các dòng sách của mình.

Xa hơn, nếu nhìn sang khu phố sách Kando Jimbocho ở Tokyo (Nhật Bản), Shaoxing ở Thượng Hải (Trung Quốc) hay khu phố sách cổ dọc sông Seine tại Paris (Pháp), những không gian đặc thù này còn được kỳ vọng trở thành điểm đến văn hóa – du lịch đặc biệt cho mỗi đô thị. Và như phác thảo của các chuyên gia xuất bản, hàng loạt hoạt động đặc biệt liên quan tới sách có thể tổ chức tại đây: từ tổ chức sự kiện, thi vẽ bìa, dịch vụ đóng gáy sách... cho tới các “phiên chợ” mua bán sách cũ, sách hiếm của người sưu tập.

2. Nằm tại trung tâm TP Hồ Chí Minh, gần với Nhà thờ Đức Bà và Bưu điện Thành phố, đường sách Nguyễn Văn Bình được tổ chức theo mô hình “chuyên nghiệp” này. Gần 150 mét của trục phố là sự đan xen của hơn 20 cửa hàng sách với những khu cà-phê sách ngoài trời, khu trưng bày, khu tượng và ghế ngồi, khu bán báo ngày và vật phẩm văn hóa. Và kể từ thời điểm khai trương, ít nhiều, đường sách này cũng đã xác lập được vị thế riêng của mình với những hoạt động đa dạng như ra mắt sách, triển lãm ảnh, giao lưu âm nhạc...

Trong khi đó, dù đang còn ở khâu chuẩn bị, trường hợp của phố sách Hà Nội lại là một câu chuyện kéo dài tới vài năm. Ngay từ năm 2014, Sở Thông tin và Truyền thông (TT&TT) thành phố đã có ý tưởng duy trì một phố sách vào ba ngày cuối tuần, với những quầy sách được triển khai một cách cơ động trên trục phố Tràng Tiền. Tuy nhiên, đặt trong sự cạnh tranh về không gian với những cửa hiệu hoặc trung tâm thương mại tại con phố sầm uất nhất Hà Nội này, ý tưởng trên không thành hiện thực.

Trong quãng thời gian sau đó, nhiều lựa chọn đã được đặt ra xoay quanh hai phương án tổ chức phố sách Hà Nội: theo mô hình hoạt động vào ba ngày cuối tuần hoặc cố định tất cả các ngày trong năm. Phương án đầu tiên có nhược điểm hạn chế về phát triển văn hóa đọc, đồng thời đặt ra yêu cầu phải tổ chức một hệ thống kho cất giữ các quầy sách lưu động trong thời gian không hoạt động (những ngày còn lại trong tuần). Ngược lại, phương án thứ hai lại mang tới một bài toán nan giải về việc tìm địa điểm đáp ứng được tất cả các yêu cầu của phố sách (như nằm ở vị trí trung tâm, có không gian đủ rộng, không ảnh hưởng tới giao thông đô thị và sinh hoạt của cư dân tại chỗ...).

Cũng do vậy, khi phương án tổ chức phố sách cố định được ưu tiên nghiên cứu, Sở TT&TT Hà Nội cùng nhiều đơn vị xuất bản trên thành phố đã bỏ công khảo sát nhiều tuyến phố khác nhau như phố Hoàng Diệu, phố Hỏa Lò, phố Nguyễn Hoàng Tôn (đoạn nằm cạnh hồ Tây), phố 19 tháng 12 hay phố Đinh Lễ... Theo đánh giá, phố Nguyễn Hoàng Tôn nằm quá xa trung tâm Hà Nội, phố Hỏa Lò có không gian hạn chế, còn phố Hoàng Diệu sẽ gặp khó khăn trong việc phân luồng giao thông đi bộ bởi dải phân cách cứng nằm giữa lòng đường.

Riêng với Đinh Lễ, dù thuận lợi từ “truyền thống” mua bán sách có sẵn nhưng sự tồn tại của sáu cơ quan Nhà nước tại đây, cũng như những hạn chế về không gian thiết kế, đã khiến kế hoạch “nâng cấp” phố sách này chưa thể triển khai ngay trong hiện tại.

3. Bởi vậy, phố 19 tháng 12 là địa điểm được chọn, với các yếu tố thích hợp: không gian đủ rộng, không có nhà dân, có khả năng biến thành phố đi bộ. Đồng thời, ý nghĩa đặc biệt của con phố gắn với ngày Toàn quốc kháng chiến này cũng cho phép phố sách tương lai kết hợp với không gian của một công viên tưởng niệm để tạo thành một quần thể văn hóa - lịch sử hấp dẫn...

Theo các phác thảo đang được nghiên cứu, phố sách 19 tháng 12 sau khi hoàn thiện sẽ có các gian hàng sách cố định hoạt động hằng ngày. Kèm theo đó là những không gian để du khách ngồi nghỉ và đọc sách, khu tổ chức sự kiện hoặc hoạt động cộng đồng, quầy cà-phê sách, nhà vệ sinh công cộng... Hệ thống wifi miễn phí, cũng như hệ thống cây xanh và các bức tượng hoặc phù điêu tôn vinh văn hóa đọc sẽ lần lượt được bổ sung theo thời gian.

Cần nói thêm, cũng như đường sách Nguyễn Văn Bình, phố sách 19 tháng 12 tại Hà Nội được tổ chức tại những không gian mới hoàn toàn, thay vì xuất hiện theo nhu cầu và sự nhạy bén của thị trường như các phố sách “tự phát” trong quá khứ. Điều ấy cũng đồng nghĩa với những đòi hỏi về nguồn đầu tư lớn của các cửa hàng sách trong việc tổ chức hạ tầng, duy trì hoạt động và thậm chí là thay đổi cả thói quen của người mua sách, để đặt chân đến với những địa điểm hoàn toàn “mới” này.

Điều đó cũng có nghĩa rằng, sự xuất hiện của phố sách được công chúng hết sức trông đợi, nhưng cũng đặt những áp lực mới đối với những người trong cuộc.

Phố 19 tháng 12 hiện tại đang là bãi gửi xe.

Một phối cảnh về phố sách 19 tháng 12 khi đi vào hoạt động.