"Từ chiến trường Khu 5"

Sự nghiệp cầm bút của ông là một gia tài đồ sộ với hàng loạt tác phẩm giàu lý tưởng, mang đậm vẻ đẹp lãng mạn cách mạng đã in sâu vào tâm thức bạn đọc qua biết bao thế hệ như: Bên kia biên giới, Trước giờ nổ súng, Gia đình má Bảy, Mẫn và tôi, Người cùng quê... Bằng những đóng góp to lớn cho nền văn học Việt Nam hiện đại, Phan Tứ đã được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học, Nghệ thuật năm 2000.

Cho đến nay, các tác phẩm của nhà văn Phan Tứ đều đã được xuất bản và tái bản nhiều lần tại NXB Văn học. Năm 2002 bộ sách đồ sộ gồm toàn bộ văn nghiệp của ông - Phan Tứ toàn tập (5 tập), đã được NXB Văn học giới thiệu đến độc giả. Tuy nhiên, Phan Tứ vẫn để lại một khối di bút vô cùng đồ sộ, đó là bộ nhật ký và ghi chép với hàng trăm sổ tay, vở viết, tổng cộng gần 5.000 trang. Căn cứ vào thời gian ghi chép, chúng ta biết ông bắt đầu ghi từ tháng 7-1961 khi rời Hà Nội vào chiến trường Khu 5 và kết thúc cuối 1975, sau ngày chiến thắng. Ông ghi chép hết sức tỉ mỉ, chân thực, sinh động về cuộc sống và chiến đấu, từ diễn biến sự việc, con người, cảnh vật tới cảm xúc, suy nghĩ của mình. Không chỉ kiên định, ghi chép đầy đủ, hệ thống từng ngày, từng giai đoạn, sự việc xảy ra ở chiến trường Khu 5 và nam Trung Lào, chữ rất đẹp, nắn nót mà nhiều trang ghi chép, để bảo đảm tính bí mật, ông còn viết bằng cả ba thứ tiếng Pháp, Lào và tiếng Nga. Sau khi Phan Tứ qua đời, người vợ thủy chung của ông là Ðinh Thị Phương Thảo đã trân trọng gìn giữ khối tư liệu ghi chép ấy như một báu vật vô giá mà ông để lại. Ðã nhiều lần gia đình muốn công bố những tư liệu này nhưng rồi lại có đôi chút ngần ngại bởi ở ngoài mỗi cuốn sổ ông đều ghi: "Mật - ghi chép riêng của Phan Bốn (hay Tứ) không ai được xem", vì dòng ghi chú này mà đến ngay cả Hội Văn nghệ địa phương, bạn bè đều không dám dịch, biên soạn vì ngại có gì riêng tư không thể nói.

Mười năm sau, người chị ruột thân thiết của Phan Tứ, bà Lê Thị Kinh (tức Phan Thị Minh - nguyên Ðại sứ Việt Nam tại I-ta-li-a) đã thuyết phục được gia đình, bạn bè, đồng nghiệp quyết tâm giải mã khối di bút của ông, và mặc dù tuổi đã cao, bà vẫn tình nguyện làm chủ lực trong công việc này. Những người thực hiện đã vô cùng vất vả trong việc khôi phục bản thảo, hiệu đính lại những chỗ mất câu, mất chữ và phóng to các trang sổ ra khổ lớn để có thể đọc được. Ðặc biệt, việc biên dịch lại những ghi chép từ tiếng Lào, tiếng Pháp và tiếng Nga kéo dài trong suốt năm năm (từ 2005 đến 2010), đòi hỏi rất nhiều tâm sức bởi phải hiệu đính và chỉnh lý lại nhiều lần. Sau cùng, nhà văn Thanh Quế, nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Ðà Nẵng, người từng hoạt động nhiều năm ở chiến trường hiệu chỉnh lại lần cuối, chọn lọc rút từ khối tư liệu đồ sộ ấy ra những trang bản thảo để đến hôm nay tạo thành bộ sách vô cùng giá trị là Từ chiến trường Khu 5 (ba quyển, hơn 2.500 trang) được chọn lọc rút ra từ hàng nghìn trang bản thảo ra đời trong hoàn cảnh chiến tranh vô cùng gian khổ và nhọc nhằn đó.

Sách mở đầu từ lúc Phan Tứ rời Ban Tuyên huấn Khu 5 để về đồng bằng mở ra vùng giải phóng đầu tiên Tứ Mỹ (Nam Tam Kỳ), và kết thúc lúc ông chấm dứt hành trình hai tháng rưỡi đi bộ gian khổ trên Ðường Hồ Chí Minh đoạn thuộc huyện Lệ Thủy - Quảng Bình, về đến Hà Nội, sau năm ngày đêm đi xe tải dưới bom đạn. Bộ sách là một tác phẩm đồ sộ, quy mô, sống động hiện thực của nhà văn Phan Tứ, không chỉ mang tính lịch sử, văn hóa, văn học, đúc kết chiến tranh mà còn mang đậm tính chất sử thi, đem đến cho bạn đọc những hình dung rõ nét về cuộc sống chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân Việt Nam trên một địa bàn rộng lớn từ Quảng Nam, căn cứ Khu 5 và Ðường Hồ Chí Minh trong giai đoạn quyết liệt của cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc.

Bộ sách Từ chiến trường Khu 5 đã thể hiện sức làm việc, nghị lực của nhà văn. Bộ sách sẽ là nguồn sử liệu giàu chất văn chương cho thế hệ bạn đọc hôm nay và mai sau, để cùng tìm hiểu, chiêm nghiệm, từ đó thêm tự hào về thế hệ cha anh đã một thời không tiếc máu xương để viết nên những trang sử hào hùng trong lịch sử chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc.

Cần nhắc tới một điều đặc biệt là Khu 5 và nam Trung Lào là nơi Mỹ đã rải rất nhiều chất độc da cam nhằm triệt phá rừng, tàn phá mùa màng, con người. Nhà văn Phan Tứ cũng là một nạn nhân bị ảnh hưởng của chất độc da cam trong các năm tháng chiến đấu ở chiến trường Khu 5. Trong suốt 15 năm cuối của cuộc đời, ông đã phải chống chọi với hàng loạt căn bệnh nan y có nguồn gốc từ thứ chất độc chết người kia, để rồi bao hoài vọng về một bộ tiểu thuyết tập đại thành đồ sộ về chiến tranh, về đất nước đành dang dở và gác lại. Từ chiến trường Khu 5 của Phan Tứ - một nạn nhân chất độc da cam được xuất bản sẽ góp thêm một tiếng nói đanh thép tố cáo chiến tranh, lên án tội ác chiến tranh và kêu gọi những tấm lòng nhân đạo của nhân dân yêu chuộng hòa bình trên thế giới hướng về những nạn nhân của chiến tranh.

Chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định, bộ sách Từ chiến trường Khu 5 của Phan Tứ là một kho văn liệu quý báu, cùng với Từ tuyến đầu Tổ quốc (nhiều tác giả) và Nhật ký Ðặng Thùy Trâm, Nhật ký chiến tranh của Chu Cẩm Phong, Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc đã tạo dựng nên một thể loại văn học mới mẻ, đầy sức sống trong văn học Việt Nam. Văn liệu - tư liệu để làm nên văn học, xứng đáng là thể loại văn học xung kích, mới mẻ và đóng góp to lớn trong sự nghiệp giải phóng đất nước. Bộ sách Từ chiến trường Khu 5 được xuất bản là một tri ân nhỏ dâng lên ông, một nhà văn - chiến sĩ, đã trọn đời hiến dâng tài năng và trí lực mình cho cách mạng.