Trong khuôn khổ phiên họp thứ 26, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) nghe báo cáo và thảo luận về kết quả giám sát chuyên đề “việc thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý và sử dụng vốn vay nước ngoài giai đoạn 2011-2016”.
Trình bày báo cáo của đoàn giám sát, Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách của QH Nguyễn Đức Hải cho hay, giai đoạn 2011-2016, các quy định về quản lý, sử dụng nguồn lực tài chính công theo các quy định mới đều hướng đến chặt chẽ, công khai, minh bạch hơn. Giai đoạn 2011-2016, đã có 319 hiệp định được ký kết với tổng giá trị đạt khoảng 33,643 tỷ USD, cao hơn 59% so mức của thời kỳ 2006 - 2010. Vốn ODA và vay ưu đãi nước ngoài chiếm 37,6% tổng chi đầu tư phát triển từ ngân sách Nhà nước. Tổng giải ngân cả giai đoạn giám sát khoảng 28 tỷ USD. Cũng trong giai đoạn này, nghĩa vụ trả nợ nước ngoài của Chính phủ khoảng 226.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 17-18% tổng nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ. Việc trả nợ các khoản vay nước ngoài của Chính phủ về cơ bản được tổ chức thực hiện chặt chẽ và bảo đảm đúng hạn.
Bên cạnh kết quả, còn không ít hạn chế, bất cập trong quản lý, sử dụng vốn. Theo Đoàn giám sát, huy động nguồn lực ODA chưa có chiến lược mang tính căn cơ, hiệu quả, chặt chẽ, còn thể hiện tính dàn trải, thiếu tập trung, chưa có trọng tâm, trọng điểm, manh mún, chưa dành sự quan tâm thích đáng đến việc xem xét hiệu quả sử dụng vốn vay, thể hiện qua cách “mạnh ai nấy làm”. Qua giám sát tại nhiều địa phương cho thấy, nhiều dự án (DA) có quy mô nhỏ lẻ, không mang tính đồng bộ, chưa gắn kết với quy hoạch tổng thể. Hạn chế nữa là công tác xây dựng kế hoạch, phân bổ vốn trong nhiều trường hợp chưa sát nhu cầu thực tế. Chẳng hạn, tại tỉnh Quảng Trị, DA quản lý thiên tai (WB5) kế hoạch bố trí 13,6 tỷ đồng trong khi giải ngân là 113,096 tỷ đồng (gấp hơn tám lần). DA Phục hồi và quản lý bền vững rừng phòng hộ tỉnh Quảng Trị (JICA) kế hoạch vốn bố trí 57 tỷ đồng trong khi giải ngân là 116,278 tỷ đồng (gấp hai lần)...
Theo đánh giá của đoàn giám sát, giai đoạn 2011-2015, việc giao kế hoạch vốn ODA và vốn vay ưu đãi nước ngoài chỉ mang tính hình thức, dẫn đến giải ngân thực tế vượt dự toán lớn, làm tăng bội chi ngân sách cao hơn so số dự toán đã được QH quyết định. Đáng chú ý, từ năm 2016, theo báo cáo của Bộ Tài chính, nếu giải ngân đủ cho các DA, hiệp định vay đã ký kết đến ngày 31-12-2016 thì đã thiếu 60.000 - 90.000 tỷ đồng so Kế hoạch đầu tư công (ĐTC) trung hạn giai đoạn 2016-2020, chưa kể những DA, hiệp định ký kết từ sau ngày 31-12-2016. Thêm vào đó, chất lượng chuẩn bị một số DA chưa đáp ứng yêu cầu, phải chỉnh sửa, kéo dài, gây lãng phí, thất thoát, hiệu quả thấp. Quá trình thực hiện nhiều DA, công trình còn nhiều bất cập dẫn đến đội vốn lên nhiều lần so dự toán…
Có nhiều nguyên nhân dấn đến những hạn chế nêu trên. Trong đó, có việc nhận thức về ý nghĩa của nguồn lực ODA của một số bộ phận cán bộ còn hạn chế, phần nào do quan niệm rằng nguồn vốn tài trợ “cho không”, việc Chính phủ đi vay và cấp phát cho các địa phương, địa phương không phải chịu áp lực trả nợ, trả lãi. Vì vậy, chưa thật sự chú trọng đến hiệu quả của DA, DA viết “hay” để vay được tiền, không chú trọng đến hiệu quả thiết thực, chưa thấy được trách nhiệm phải quản lý, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả. Các bộ, ngành và địa phương thì chưa thật sự quyết liệt, chủ động trong quá trình triển khai, vẫn còn tư tưởng “ỷ lại, trông chờ” nguồn vốn ODA và vay ưu đãi do ngân sách T.Ư cấp phát và chờ vốn đối ứng ngân sách T.Ư bổ sung.
Riêng việc để vượt trần 300.000 tỷ đồng tổng mức đầu tư từ nguồn ODA giai đoạn 2016-2020, đoàn giám sát đề nghị Chính phủ chỉ đạo sơ kết, đánh giá toàn diện, khách quan ba năm thực hiện Nghị quyết của QH về Kế hoạch ĐTC trung hạn 2016-2020, kế hoạch tài chính 5 năm và đề xuất giải pháp tổng thể cân đối, điều hòa nguồn lực tài chính đã được QH quyết định trong những năm còn lại của kế hoạch 5 năm.
“Xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan, đặc biệt trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu các cơ quan tổ chức khi để xảy ra các sai phạm và xử lý theo quy định”, đoàn giám sát đề nghị.
Theo Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của QH Lê Thị Nga nhận định, nguốn vốn vay ODA đã đóng góp nhiều vào thành tựu phát triển của đất nước. Đoàn giám sát đã đánh giá đúng những hạn chế, vấn đề là cần “mạnh dạn đưa ra địa chỉ cụ thể” những bộ, ngành, địa phương làm chưa tốt.
Trưởng ban Dân nguyện của QH Nguyễn Thị Thanh Hải thì cho rằng, quản lý và sử dụng vốn vay nước ngoài giai đoạn 2011-2016 có thất thoát, yếu kém không, địa chỉ ở đâu, lãng phí thế nào? Qua tiếp xúc cử tri, nhân dân và cử tri rất trông chờ vào kết quả của đoàn giám sát, và đi kèm với đó là địa chỉ trách nhiệm cũng như giải pháp. Đã tiến hành bao nhiêu cuộc thanh tra kiểm tra? Có bao nhiêu cá nhân bị xem xét, nghiên cứu trách nhiệm khi không làm đúng quy định khi chương trình xây dựng xong nhưng không hoạt động được?
