Áp lực nâng chuẩn môi trường kinh doanh

Trong báo cáo Chỉ số Niềm tin kinh doanh quý I/2026, Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) nhận định, sức hấp dẫn dài hạn của Việt Nam vẫn được duy trì vững chắc. 96% số doanh nghiệp châu Âu cho biết sẵn sàng giới thiệu Việt Nam như một điểm đến đầu tư.

Rào cản hành chính là thách thức lớn

Tuy vậy theo EuroCham, rào cản hành chính vẫn là thách thức lớn nhất đối với cộng đồng doanh nghiệp. 61% số doanh nghiệp được khảo sát cho rằng “thủ tục hành chính” là trở ngại cốt lõi. Xếp sau là tình trạng “quy định chưa rõ ràng hoặc áp dụng thiếu nhất quán” (51%) và những vướng mắc trong “quản lý thuế” (44%).

Trong khảo sát thực trạng doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư ra nước ngoài năm 2025, Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) ghi nhận Việt Nam tiếp tục được đánh giá tích cực. Các yếu tố như “quy mô thị trường/tiềm năng tăng trưởng”, “chi phí nhân công thấp” và “tình hình chính trị - xã hội ổn định” đều được xếp hạng cao, thậm chí vượt mặt mặt bằng chung của khu vực ASEAN. Tuy nhiên, “thủ tục hành chính phức tạp” và “hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, vận hành thiếu minh bạch” đang là hai trở ngại lớn, với tỷ lệ phản ánh cao hơn trung bình ASEAN trên 20 điểm. Mức độ lo ngại về thủ tục hành chính đã gia tăng mạnh kể từ năm 2019 và tiếp tục tăng thêm 5,1 điểm trong năm qua.

Thứ hạng giữa hai yếu tố “hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, vận hành thiếu minh bạch” và “chi phí nhân công gia tăng” cũng có sự hoán đổi so với năm trước. Khảo sát cũng chỉ ra một số trường hợp cụ thể phản ánh tình trạng thủ tục hành chính còn rườm rà, thiếu minh bạch trong quá trình thực thi, thậm chí phát sinh những yêu cầu không phù hợp như chi phí ngoài quy định.

Các chỉ số trong nước cũng chỉ ra những hạn chế chưa được khắc phục. Báo cáo Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) công bố giữa năm 2025 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cũng cho thấy chất lượng xử lý thủ tục hành chính có dấu hiệu chững lại. Gần 24% số doanh nghiệp cho biết phải dành trên 10% thời gian để tìm hiểu và thực hiện quy định pháp luật, tăng so với mức khoảng 20% trong giai đoạn 2022-2023. Tỷ lệ doanh nghiệp nhận định thời gian giải quyết thủ tục ngắn hơn quy định đạt 83%, giảm nhẹ so với 86% của năm trước; khoảng 79% số doanh nghiệp cho biết không phải đi lại nhiều lần để hoàn tất thủ tục, cũng giảm so với mức 82-83% những năm trước.

Đáng chú ý, gần 37% số doanh nghiệp cho biết phải chi trả các khoản chi phí không chính thức. Trong lĩnh vực kinh doanh có điều kiện, tỷ lệ này lên gần 55%, cao hơn đáng kể so với năm 2023; đối với thủ tục đất đai, khoảng 50% số doanh nghiệp phản ánh có phát sinh chi phí không chính thức, so với gần 38% trước đó.

Nhìn nhận thực trạng này, PGS, TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng dù Việt Nam đã kiên trì cải thiện môi trường kinh doanh hơn 20 năm qua, nhưng kết quả vẫn chưa đạt kỳ vọng. Một trong những nguyên nhân cốt lõi là hệ thống điều kiện kinh doanh và “giấy phép con” còn quá nhiều. Khi doanh nghiệp phải dành nhiều thời gian và nguồn lực để tuân thủ quy định, chi phí vận hành bị đội lên, làm giảm hiệu quả sản xuất, kinh doanh và bào mòn năng lực cạnh tranh. Các khoản chi phí không chính thức không chỉ làm méo mó môi trường kinh doanh mà còn tạo ra sự bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp.

Ở tầm vĩ mô, những rào cản này có thể làm suy giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh thu hút dòng vốn FDI ngày càng gay gắt trong khu vực. Việc thủ tục kéo dài, thiếu minh bạch cũng làm chậm quá trình triển khai dự án, ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân và làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

“Không chỉ vậy, tâm lý e ngại rủi ro thể chế còn có thể khiến doanh nghiệp thu hẹp quy mô đầu tư hoặc trì hoãn các kế hoạch mở rộng”, ông Lạng quan ngại.

Cải cách cần thực chất

Tại cuộc họp của Thường trực Chính phủ với các bộ, ngành về thực hiện cải cách, cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh, việc cải cách đòi hỏi trách nhiệm rất lớn từ các bộ, ngành với quyết tâm cao. Người đứng đầu Chính phủ yêu cầu các bộ trưởng phải trực tiếp vào cuộc. Không chờ đến hết quý II mà chậm nhất ngày 20/4, các đầu mối phải trình phương án cắt giảm, cải cách thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và ngành, nghề kinh doanh có điều kiện thuộc lĩnh vực quản lý. Đến thời điểm hiện tại, Bộ Tư pháp cho biết 16/16 bộ, cơ quan ngang bộ đã gửi phương án.

Ở góc độ đại diện cộng đồng doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng ban Pháp chế của VCCI, đánh giá cao quyết tâm của chính phủ. Quá trình này cũng gửi đi tín hiệu rõ ràng tới cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư về một Chính phủ đồng hành, hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh không chỉ thuận lợi hơn mà còn có khả năng cạnh tranh với các quốc gia trong khu vực.

Tuy nhiên, cải cách chỉ thật sự có ý nghĩa khi mang tính thực chất, gắn với nhu cầu của doanh nghiệp và nhà đầu tư, thay vì dừng lại ở việc cắt giảm mang tính hình thức. Do đó, việc cắt giảm thủ tục, rút ngắn thời gian cần tập trung vào những khâu then chốt.

“Việc tham vấn với VCCI và các hiệp hội ngành hàng là rất cần thiết để bảo đảm các giải pháp sát thực tiễn và phát huy hiệu quả”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Còn theo ông Lạng, cần mạnh dạn cắt giảm, thậm chí chuyển sang tư duy quản lý theo hướng “doanh nghiệp được làm những gì pháp luật không cấm”. Hiện đang có quá nhiều ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Việc đẩy mạnh số hóa thủ tục hành chính theo hướng đồng bộ, nhanh gọn là yêu cầu cấp thiết nhằm giảm chi phí tuân thủ và rút ngắn thời gian xử lý cho doanh nghiệp.

Bên cạnh cải cách thủ tục, các chính sách hỗ trợ như thuế, lãi suất, đất đai, đào tạo hay cung cấp thông tin pháp lý đầy đủ cũng cần được triển khai hiệu quả. Nếu có “chỗ dựa” vững chắc, doanh nghiệp sẽ tự tin mở rộng đầu tư, nhất là trong các lĩnh vực và thị trường mới nổi.

Ông Trương Thanh Đức, Giám đốc điều hành Công ty Luật ANVI cho rằng, vẫn còn tình trạng “cắt chỗ này, mọc chỗ khác” hoặc biến tướng thành các “điều kiện con”,... Vì vậy, cần có sự điều phối từ các cơ quan trung gian hoặc hội đồng liên ngành dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chính phủ, đi kèm với chế tài đủ mạnh để xử lý nghiêm các trường hợp tái phát “giấy phép con”. Chỉ khi đó, cải cách mới thật sự mang lại lợi ích cho doanh nghiệp và góp phần nâng cao hiệu quả chung của nền kinh tế.

“Nếu cải cách thủ tục hành chính được thực hiện thực chất, đây sẽ là “đòn bẩy” quan trọng để nâng cao năng suất, thúc đẩy khu vực doanh nghiệp phát triển và củng cố niềm tin của nhà đầu tư. Điều này càng có ý nghĩa khi Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, đòi hỏi một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và chi phí thấp hơn cho doanh nghiệp”, vị chuyên gia này khẳng định.