Cần bảo tồn kho tàng di sản quần thể kiến trúc Champa tại Phú Ân

Những phát hiện bước đầu về quần thể kiến trúc tôn giáo Champa tại Phú Ân (xã Tây Sơn 3, tỉnh Gia Lai) không chỉ làm sáng tỏ kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật trang trí kiến trúc của người Chăm cổ mà còn mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa này.

Khu vực Phú Ân tồn tại một quần thể kiến trúc tôn giáo Champa quy mô lớn, có niên đại kéo dài từ thế kỷ V đến thế kỷ XV.
Khu vực Phú Ân tồn tại một quần thể kiến trúc tôn giáo Champa quy mô lớn, có niên đại kéo dài từ thế kỷ V đến thế kỷ XV.

Một quần thể kiến trúc tôn giáo Champa có quy mô đáng kể vừa được phát hiện tại phế tích Phú Ân, qua cuộc khai quật khảo cổ học do Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn-Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp với Bảo tàng tỉnh Gia Lai thực hiện.

Phát hiện bước đầu từ cuộc khai quật phế tích Phú Ân

Căn cứ Quyết định số 1720/QĐ-BVHTTDL ngày 6/6/2025 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, một cuộc khai quật khảo cổ quy mô đã được triển khai tại phế tích tháp Phú Ân, thuộc thôn Phú Hưng, xã Tây Sơn 3. Dưới sự chỉ đạo chuyên môn của Tiến sĩ Nguyễn Hữu Mạnh (Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn-Đại học Quốc gia Hà Nội), đoàn khảo cổ đã mở tổng cộng 300m² khai quật tại ba hố chính.

a7.jpg
Mặt bằng phế tích vào ngày kết thúc khai quật.

Kết quả sơ bộ cho thấy, khu vực Phú Ân là nơi tồn tại một quần thể kiến trúc tôn giáo Champa quy mô lớn, có niên đại kéo dài từ thế kỷ V đến thế kỷ XV. Tuy đã bị xâm hại nghiêm trọng bởi hoạt động canh tác và khai thác gạch sau thời điểm giải phóng, nhưng các dấu tích kiến trúc còn lại vẫn thể hiện rõ kỹ thuật xây dựng tinh xảo của người Chăm cổ.

Trong tổng số di tích được phát lộ, có 6 kiến trúc quan trọng được ký hiệu từ 25.PA.KT01 đến 25.PA.KT06. Đáng chú ý là di tích 25.PA.KT04, nền móng kiến trúc hình chữ U với ba chân tảng đá lớn, cho thấy đây có thể là công trình phụ trợ quan trọng phục vụ hoạt động tôn giáo. Các di vật đi kèm như gạch, ngói mũi lá, ngói sừng bò và đồ gốm gia dụng phân bố dày đặc quanh nền kiến trúc này, phản ánh mức độ kiên cố và quy mô của công trình.

a6.jpg
Đoạn I di tích 25.PA.KT03.

Tiến sĩ Nguyễn Hữu Mạnh cho biết: “Chúng tôi từng bước nhận diện được các đặc trưng kỹ thuật của kiến trúc Champa qua hệ thống gạch giật cấp, gạch chạm khắc hoa văn, và đặc biệt là kỹ thuật đầm đất tạo mặt bằng. Sự xuất lộ của nhiều loại gạch có hình dáng đặc biệt, như gạch hình chữ L, gạch cắt giật cấp hay gạch trang trí, cho thấy trình độ kỹ thuật và mỹ thuật rất cao của cư dân Champa cổ”.

Tổng cộng, đoàn khai quật đã thu thập được 17.650 hiện vật khảo cổ, trong đó nhóm hiện vật đất nung chiếm gần như tuyệt đối với 99,99%.

Đáng chú ý, có tới 14.098 viên gạch, trong đó 4.350 viên còn nguyên vẹn hoặc gần nguyên vẹn, được phân loại thành ba nhóm chính: gạch hình học cơ bản, gạch hình học đặc biệt và gạch có chạm khắc hoa văn trang trí.

a1.jpg
Gạch tạc hình mặt người.

Đặc biệt, nhóm gạch chạm khắc hoa văn là một phát hiện đáng giá, với 32 tiêu bản, trong đó có một viên gạch được tạc tạo hình một phần gương mặt người, tạo hình hiếm gặp trong kiến trúc Champa, phản ánh tín ngưỡng và nghệ thuật tạo hình độc đáo.

Bên cạnh đó, nhóm ngói phát hiện gồm 3.443 mảnh, chủ yếu là ngói mũi lá - đặc trưng của mái kiến trúc Champa, cùng ngói úp bờ nóc và ngói sừng bò dùng để trang trí góc mái. Hệ thống ngói này cho thấy sự phát triển trong kỹ thuật lợp mái và thẩm mỹ kiến trúc.

a2.jpg
Đĩa sứ thời Minh.

Ngoài ra, khảo cổ học cũng phát hiện 107 hiện vật đồ gốm gia dụng, trong đó có cả gốm đất nung, gốm sành Việt-Chăm và 13 tiêu bản đồ sứ Trung Quốc. Đặc biệt, một chiếc đĩa sứ có niên đại thời Minh (niên hiệu Thành Hóa, 1465-1487) đã được phát hiện, khắc dòng chữ “大明成化年製” (Đại Minh Thành Hóa niên chế). Đây là tư liệu quan trọng giúp xác định mối liên hệ giao thương giữa cư dân Champa và Trung Quốc thời trung đại.

a3.jpg
Đồng “大觀通寶” (Đại Quán Thông Bảo).

Hai đồng tiền đồng thời Bắc Tống được phát hiện, gồm đồng “Gia Hữu Thông Bảo” (1056-1063) và “Đại Quán Thông Bảo” (1107-1110), càng củng cố thêm thông tin về niên đại của quần thể kiến trúc Phú Ân, cho thấy nơi đây từng là trung tâm tôn giáo-cư trú quan trọng trong suốt nhiều thế kỷ.

Bảo tồn phế tích Phú Ân - cần hành động khẩn trương và đồng bộ

Tuy phát hiện nhiều giá trị đặc biệt, nhưng thực trạng bảo tồn phế tích Phú Ân hiện đang ở mức báo động. Theo ghi nhận của đoàn khảo cổ, nhiều phần của khu di tích đã bị người dân đào phá hoặc cải tạo để trồng hoa màu. Các dấu tích kiến trúc bị chia cắt thành ba gò khác nhau, gây khó khăn cho việc xác định mặt bằng tổng thể.

Hiện tại, chưa thể phục dựng hay xác định được sơ đồ mặt bằng kiến trúc tổng thể của toàn bộ quần thể do phần kiến trúc chính, có khả năng nằm tại khu vực trung tâm, chưa được khai quật. Việc này đòi hỏi những đợt khảo sát và khai quật tiếp theo với quy mô và chiều sâu lớn hơn.

Tiến sĩ Nguyễn Hữu Mạnh chia sẻ: “Cần sớm công nhận di tích này là di tích cấp tỉnh, vì hiện tại chỉ có ít di tích Champa ở Gia Lai được khai quật và có hồ sơ đầy đủ. Tiếp tục mở rộng nghiên cứu, khai quật, do diện tích khai quật lần này còn hạn chế (khoảng 300 m2) và nguồn kinh phí còn hạn chế. Cần tìm kiếm và khai quật thêm các phế tích khác trong khu vực, không chỉ tập trung vào phế tích đền tháp phía bắc Gia Lai”.

a4.jpg
Cần một chiến lược bảo tồn bài bản, lâu dài quần thể kiến trúc Champa tại Phú Ân.

Từ góc độ quản lý văn hóa địa phương, đồng chí Huỳnh Văn Lợi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai nhấn mạnh, phát hiện tại Phú Ân có ý nghĩa đặc biệt với lịch sử và văn hóa của Gia Lai. Gia Lai sẽ phối hợp cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng như các viện nghiên cứu để tiếp tục khai thác, bảo tồn và phát huy giá trị di tích này.

Theo các chuyên gia văn hóa, di tích Phú Ân không chỉ đại diện cho kỹ thuật xây dựng độc đáo của người Chăm, khi không sử dụng đá mà trực tiếp chạm khắc hoa văn lên các cấu kiện gạch, mà còn là minh chứng sống động cho sự giao lưu văn hóa, tín ngưỡng, thương mại giữa Champa và các nền văn hóa khu vực.

Việc phát hiện các tiêu bản gốm Việt, gốm Chăm, sứ Trung Quốc và tiền Bắc Tống tại cùng một địa điểm cho thấy đây là một trung tâm kết nối văn hóa quan trọng trên tuyến giao thương nội địa và quốc tế thời trung đại.

Thành công bước đầu từ cuộc khai quật tại Phú Ân mở ra một giai đoạn mới trong nghiên cứu và bảo tồn kiến trúc Champa tại tỉnh Gia Lai. Từ một phế tích bị lãng quên, Phú Ân đang dần được trả lại vị thế xứng đáng trong dòng chảy văn hóa dân tộc. Nhưng để di sản này không bị mai một, cần một chiến lược bảo tồn bài bản, lâu dài và có sự chung tay của cả cộng đồng.

Có thể bạn quan tâm

Đại diện Công ty Cà-phê 15 tham quan vườn.

Từ vùng đất đỏ bazan đến cà-phê người lính

Từ vùng đất đỏ bazan Tây Nguyên, Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Cà phê 15 - doanh nghiệp quân đội thuộc Quân khu 5, đang từng bước xây dựng mô hình sản xuất cà-phê bền vững, lấy kỷ luật và trách nhiệm cộng đồng làm nền tảng phát triển.

Đơn vị thi công tập trung máy móc nhân lực thi công đường động lực đoạn nối với quốc lộ 12 qua địa bàn bản Che Phai, phường Điện Biên Phủ.

Các dự án trọng điểm ở Điện Biên tăng tốc về đích

Chỉ còn hơn một tháng đến hạn cuối phải hoàn thành toàn bộ dự án trọng điểm tại tỉnh Điện Biên, những ngày này, cả hệ thống chính trị ở 4 phường, xã đang quyết liệt vào cuộc "gỡ" vướng mặt bằng; các đơn vị thi công thì huy động tổng lực nhân công, máy móc tăng tốc về đích...

Đến với Trường Mầm non và Tiểu học Tong Chiêng (thuộc Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chiềng Sung), xã Mai Sơn, tỉnh Sơn La.

Du lịch từ thiện - Hành trình kết nối trái tim

Trong những năm gần đây, mô hình du lịch kết hợp hoạt động thiện nguyện ngày càng được nhiều du khách hưởng ứng. Không chỉ khám phá cảnh đẹp, tìm hiểu văn hóa, mà mỗi chuyến đi còn mang theo những món quà và sẻ chia đến với học sinh, người dân vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Nhiều trường học ở Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong giờ ra chơi.

Mô hình trường học không điện thoại ở Thành phố Hồ Chí Minh

Trong thời đại số, điện thoại thông minh đã trở thành công cụ không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày. Tuy nhiên, việc sử dụng điện thoại trong môi trường học đường lại mang đến nhiều thách thức, như làm phân tâm học sinh, ảnh hưởng đến chất lượng học tập, thậm chí dẫn đến các vấn đề về sức khỏe tâm lý do lạm dụng mạng xã hội.

Cổng phía nam Thành nhà Hồ.

Về với di sản xứ Thanh

Là một trong năm di sản văn hóa thế giới của Việt Nam với kiến trúc đá độc nhất vô nhị Đông Nam Á và mang dáng dấp uy nghi của một kinh đô xưa, thế nhưng Thành nhà Hồ (nằm ở xã Vĩnh Long, Vĩnh Tiến, tỉnh Thanh Hóa) vẫn lặng lẽ, thâm trầm chìm trong dáng vẻ cô tịch như một bản hùng ca chưa có người đàn đúng điệu.

Các em học sinh nghèo, hiếu học ở xã Đắk Ơ và xã Bù Gia Mập được tặng xe đạp tiếp sức đến trường.

Nhiều hoạt động thiện nguyện hướng về vùng biên

Trong những ngày gần đây, nhiều hoạt động thiện nguyện đã diễn ra trên tuyến biên giới tỉnh Đồng Nai. Thông qua các hoạt động này đã góp phần chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào nghèo trong giai đoạn đói giáp hạt, cũng như giúp những đối tượng yếu thế vượt khó khăn.

Nhiều giống hoa hồng mới được lai tạo từ hoa hồng lửa của Làng hoa Sa Đéc được Viện Cây ăn quả miền nam giới thiệu tại hội thảo “Giới thiệu giống hoa hồng mới và quy trình kỹ thuật”.

Hành trình "hồi sinh" giống hoa hồng lửa Sa Đéc

Thương hiệu hoa hồng lửa đã gắn liền với Làng hoa Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp. Sau nhiều năm canh tác, giống hoa “biểu tượng của làng hoa” này đứng trước nguy cơ mai một do thoái hóa. Trước thực trạng đó, tỉnh đã chủ động phối hợp với các nhà khoa học, khởi động hành trình “giữ lửa” bản sắc làng hoa bằng công nghệ tiên tiến.

Công nhân ngành điện Thành phố Hồ Chí Minh tuyên truyền các biện pháp sử dụng điện an toàn cho người dân.

Cảnh báo các nguy cơ tai nạn điện tại các khu vực ngập nước

Ngày 8/11 vừa qua, tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh lại vừa có thêm một vụ tai nạn chết người liên quan đến điện giật xảy ra tại khu vực ngập nước khiến người dân không khỏi bất an. Từ thực tế này, các cơ quan chức năng, đơn vị quản lý cần tiếp tục có các giải pháp hướng dẫn, cảnh báo, phòng ngừa hiệu quả hơn nữa.

Các nghệ sĩ tham gia khối văn hóa-thể thao diễu hành kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9. (Ảnh: nhandan.vn)

Văn hóa soi đường: Nâng cao quyền thụ hưởng văn hóa của nhân dân

Với sứ mệnh phụng sự nhân dân, hơn 80 năm qua, ngành văn hóa Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu to lớn trong bảo đảm và nâng cao quyền thụ hưởng văn hóa của nhân dân. Những kết quả đó khẳng định vị thế của văn hóa là nền tảng tinh thần, là mục tiêu, động lực và sức mạnh nội sinh quan trọng thúc đẩy phát triển bền vững đất nước.

Chuyên gia và lãnh đạo thành phố Cần Thơ tham quan mô hình trồng hành tím tại phường Vĩnh Châu.

Sản xuất hữu cơ, hướng đi mới cho người nông dân Cần Thơ

Mặc dù được xác định là ngành kinh tế chủ lực của thành phố Cần Thơ, nhưng cũng như nhiều địa phương trong khu vực, sản xuất nông nghiệp nơi đây đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là hàng rào kỹ thuật đối với nông sản nhập khẩu và yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ.