Nghiên cứu là thiên phú
Sinh năm 1925 trong một gia đình thuộc thế hệ những nhà tiên phong đầu tiên của phương Tây, Ð.Ên-ghen-bớt tốt nghiệp bậc phổ thông năm 1942. Ðang học đại học, ông đầu quân làm kỹ thuật viên ra-đa tại một căn cứ hải quân ở Phi-li-pin. Thế chiến thứ hai kết thúc được ba năm, ông xuất ngũ về học nốt, nhận bằng kỹ sư điện và được cử về phòng thí nghiệm của "NACA Ames" (tiền thân của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ NASA), nhưng đầu óc luôn muốn vượt khỏi ranh giới của những bức tường bí mật.
Ngấm ngầm nuôi ý tưởng sáng chế trí tuệ nhân tạo, ông thuộc số người sớm nhất thời ấy mường tượng ra viễn cảnh những người lao động trí óc làm việc trong các "trạm công tác", lướt trong không gian thông tin, xử lý chúng để cùng nhau giải quyết những bài toán quan trọng bằng những phương pháp, công cụ mạnh mẽ.
Ông nhận Bằng thạc sĩ năm 1953 và chỉ hai năm sau đó- Bằng tiến sĩ của Ðại học Ca-li-pho-ni-a, đồng thời góp phần xây dựng Dự án Máy tính điện tử CALDIC. Ðược giữ lại giảng dạy, nhưng sau một năm ông đã từ chức, để thành lập một công ty khởi nghiệp nhằm thương mại hóa nghiên cứu của mình về các thiết bị lưu trữ. Song, cuối cùng ông từ bỏ kinh doanh, tiếp tục theo đuổi nghiệp nghiên cứu.
Người đi tiên phong
Năm 1957, Ð.Ên-ghen-bớt nghiên cứu trên lĩnh vực thiết bị từ và thu nhỏ thiết bị điện tử tại Viện Nghiên cứu Xtân-phớt SRI (nay là "SRI International"), nhận được tới hơn một tá Bằng phát minh. Năm 1962, ông đăng bản báo cáo Tăng cường trí tuệ con người: Một khuôn khổ quan niệm trình bày chiến lược và lộ trình nghiên cứu của mình những năm về sau, được Cục Dự án Nghiên cứu Phòng thủ Tiên tiến Hoa Kỳ (DARPA) chú ý và đầu tư cho ông thành lập Trung tâm Nghiên cứu Tăng cường (ARC) thuộc SRI. Ông và nhóm cộng sự đã phát triển những yếu tố giao diện máy tính cơ bản như màn hình bản đồ bit, chuột, siêu văn bản, các công cụ cộng tác, và những sản phẩm báo trước GUI (giao diện đồ họa người dùng).
Năm 1967, ông đăng ký Bằng phát minh cho chuột máy tính- chỉ dấu vị trí X-Y cho một hệ thống hiển thị - và năm 1970 nhận được Bằng sáng chế Hoa Kỳ số 3.541.541. Ðó là một thiết bị gồm một vỏ bằng gỗ với hai bánh xe kim loại, được gọi là "chuột" vì sợi dây đi ra phía cuối thiết bị như một cái đuôi. Bản mẫu đầu tiên của chuột máy tính do Bin Ing-lích thực hiện dựa trên thiết kế của Ð.Ên-ghen-bớt.
Ngày 19-12-1968 có thể coi là "ngày ra đời" chính thức của điện toán cá nhân: Ð.Ên-ghen-bớt giới thiệu về NLS (oNLine System), giải pháp phần mềm và phần cứng bao gồm một loạt sáng chế của ông thời gian qua và trình bày viễn cảnh về thời đại máy tính cá nhân và mạng máy tính.
Trung tâm ARC của Ð. Ên-ghen-bớt cũng góp một phần quan trọng vào sự xuất hiện ngày 21-11-1969 của ARPANET- tiền thân của in-tơ-nét- và trở thành Trung tâm Thông tin Mạng đầu tiên trên thế giới, rồi tham gia việc chuyển đổi từ ARPANET lên in-tơ-nét.
Thân phận ngoài lề
Ấy thế mà Ð.Ên-ghen-bớt dần dần bị rơi vào quên lãng từ năm 1976, khi nguồn kinh phí hỗ trợ cho ARC từ DARPA và NASA giảm mạnh do kết thúc chiến tranh ở Việt Nam, do gia tăng chương trình đưa người lên mặt trăng và do rạn nứt trong nội bộ, khiến ông phải thôi chức Giám đốc ARC. Mặc dù bị gạt ra ngoài lề, ông vẫn cố gắng tiếp tục theo đuổi những nghiên cứu liên quan đến quản lý thông tin và tri thức trong vòng đời của một chương trình không gian vũ trụ, nuôi tham vọng sâu xa về một cổng công nghệ thông tin cho khả năng liên tương tác toàn cầu và một hệ thống siêu văn bản mở. Những ý tưởng này không được đầu tư kinh phí nghiên cứu, nên năm 1986 ông xin nghỉ hưu, quyết định theo đuổi nghiên cứu không chịu áp lực thương mại. Năm 1988, cùng con gái là Crít-xti-na Ên-ghen-bớt thành lập Viện Khởi động (từ năm 1995 Viện này mang tên ông), mở những khóa chuyên đề quản lý ở Ðại học Xtân-phớt liên tục trong những năm 1989-2000.
Ðược nhiều nghiên cứu sinh thụ giáo, chương trình của ông khiến dư luận quan tâm hơn, và Liên minh Khởi động được thành lập như một tổ chức phi lợi nhuận. Mặc dù cuộc chiến tranh vùng Vịnh và sự suy thoái sau đó đã làm suy giảm sự ủng hộ của các đối tác, ông và tổ chức của mình vẫn tiến hành các chuỗi chuyên đề, tham vấn và hợp tác quy mô nhỏ, và đôi khi nhận được kinh phí từ DARPA cho các nghiên cứu cải tiến Augment và quản lý thông tin cho các chương trình phối hợp lực lượng. Ông còn tham gia Hội đồng Tư vấn của nhiều trường đại học, trung tâm nghiên cứu và công ty công nghệ. Ðầu năm 2000, nhờ nhiều người ủng hộ và tài trợ, chương trình Hội thảo Ên-ghen-bớt ở Xtân-phớt được triển khai (bao gồm cả trực tiếp và trực tuyến) nhằm công bố các công trình của ông tới khán giả rộng rãi...
Ngày nay, chí ít cũng có hàng trăm triệu "chuột" đang nhúc nhích quanh máy vi tính, song Ð.Ên-ghen-bớt chưa bao giờ nhận được tiền bản quyền cho phát minh về chuột của mình. Trong một bài phỏng vấn, ông nói rằng "SRI đã đăng ký sáng chế chuột, nhưng họ thực sự không có ý tưởng nào về giá trị của nó. Vài năm sau người ta biết rằng họ đã cấp phép nó cho Apple với một khoản tiền cỡ 40 nghìn đô-la".
Ðu-glát Ên-ghen-bớt mất ngày 2-7-2013 do suy thận sau sáu năm đấu tranh với chứng mất trí, để lại người vợ thứ hai- nhà văn, nhà sản xuất phim Ka-ren Ơ Lia-ry Ên-ghen-bớt, bốn người con và chín người cháu. Giá như ở tuổi ba mươi quyết chí kiếm tiền, hẳn ông đã giàu có và lừng danh hơn những chàng trai trẻ như Bin Ghết với "Microsoft", Xtíp Giốp-xơ với "Apple" hoặc Mắc An-đrít-xen với "Netscape". Thì chính những hãng ấy đi theo con đường do Ðu-glát Ên-ghen-bớt vạch ra đấy thôi!
* Suốt cả đời, Ðu-glát Ên-ghen-bớt sáng chế ra những thứ nhằm làm giảm nhẹ cuộc sống vốn rất khó nhọc của mọi người và được bao người sử dụng hằng ngày. Ông chỉ biết chuyên cần làm công việc mà mình có thiên phú và gạt sang một bên tất cả những chuyện khác, chẳng tủi thân khi người đời chẳng buồn nhắc nhớ đến mình.
... và hiện nay.
