Mối lo từ hiện tượng cá chết bất thường

Tai họa bất ngờ

Dù vụ việc cá chết bất thường đã trôi qua hơn 10 ngày, nhưng anh Phạm Ngọc Thìn thôn Lam Sơn (xã Nghi Sơn) vẫn chưa hết bần thần vì tiếc của. Ngồi trên bè lồng nuôi cá khuấy chiếc vợt nhỏ trên mặt nước, anh quay sang bảo vợ đưa con Vàng (chú chó làm nhiệm vụ trông bè cá) về nhà. “Nó với hai con khác cùng vợ chồng tôi trông 20 ô lồng ở đây, với chừng 5 tấn cá các loại. Vậy mà chỉ trong ngày 7 tháng 9 đã chết sạch sành sanh. Mấy con chó tạm thời thất nghiệp”, anh Thìn buồn rầu.

Cách khu bè lồng của anh Thìn không xa là khu vực của gia đình ông Phạm Văn Thả và bà Phạm Thị Góp. Hơn chục ngày qua, dù trong các ô lồng không còn một chú cá, nhưng ông vẫn chèo thuyền ra cho đỡ nhớ, rồi lại nằm vật ở chiếc lều dựng tạm trên góc bè. Bà Góp, vợ ông tâm sự, được bè bạn động viên gia đình tôi đã đầu tư chừng một tỷ đồng để gây dựng khu lồng bè này. Cá chết không chỉ làm mất của chúng tôi lượng cá 5 tấn với trị giá 700 triệu đồng, mà bao nhiêu hy vọng cũng tan tành, khi nguyên nhân cá chết chưa được làm rõ, khiến cho mọi người nghi ngại, chưa dám tiếp tục nuôi thả.

Dường như không muốn im lặng thêm, ông Thả ngồi dậy tiếp chuyện. Dáng ông nhỏ thó, sạm đen và già hơn cả chục tuổi so với tuổi 50 của ông. Ông Thả chia sẻ: “Người dân Lam Sơn làm nghề đã 24 năm rồi. Cá thi thoảng có chết, nhưng chỉ vài cân thôi. Lần này là hiện tượng chưa từng xảy ra”.

Theo ghi nhận của chúng tôi, không khí nặng nề đang bao trùm toàn bộ khu nuôi cá lồng bè của người dân địa phương. Trong 66 hộ dân nuôi cá lồng, có 23 hộ chịu thiệt hại, tổng số cá chết lên đến gần 48 tấn. Nhiều ngư dân cho biết, tại khu vực nuôi cá lồng của xã đảo Nghi Sơn vào sáng ngày 7-9 phát hiện những luồng nước mầu nâu đỏ, lúc khác mầu đen và bốc mùi, dài vài chục mét. Anh Nguyễn Văn Hùng, ngư dân cũng là thợ lặn cho hay: “Người nuôi cá lồng phải có những người biết lặn một cách chuyên nghiệp để theo dõi nguồn nước. Hôm đó tôi phát hiện luồng nước bất thường cao tới bốn mét tính từ đáy. Luồng nước này đi đến đâu thì cá chết đến đó. Lồng nào không “dính”, thì đến nay cá vẫn sống bình thường”.

Không chỉ cá nuôi, các loại hải sản tự nhiên như ghẹ, cá vàng anh, cá bơn… sống ở tầng đáy nước tại vùng biển khu vực thôn Hải Yến và Liên Vinh, thuộc xã Tĩnh Hải cũng chết bất thường. Bà Nguyễn Thị Nga, Chủ tịch UBND xã Tĩnh Hải cho biết, từ ngày 4 đến 7-9, trước thời điểm cá lồng ở xã Nghi Sơn chết, người dân cũng phát hiện phía sau Công ty Lọc hóa dầu Nghi Sơn có cá chết nổi dạt vào bờ. Tại khu vực này có miệng ống xả thải ngầm nối từ nhà máy ra biển dài 2 km và cách mặt nước biển 11 m, phát hiện một dải nước đen bất thường. Chúng tôi nghi ngờ nước nhiễm độc tố.

Có liên quan đến xả thải?

Khi sự việc xảy ra, chính quyền địa phương đã kịp thời báo cáo cơ quan chức năng. UBND xã Nghi Sơn đã vận động bà con đưa những lồng cá còn lại cách ly vùng chăn nuôi cũ, thu gom cá chết để tiêu hủy. Sở Tài nguyên và Môi trường (TN-MT) Thanh Hóa cũng đã phối hợp khảo sát từ cảng cá Lạch Bạng (xã Hải Bình) đến xã Nghi Sơn, phát hiện cá chết rải rác trên biển, tại khu vực cảng của Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn, nước biển có mầu nâu đỏ. Toàn bộ khu vực nuôi cá lồng của xã Nghi Sơn, nước biển có mầu nâu đỏ đậm hơn, nhiều cặn lơ lửng. Sở TN-MT Thanh Hóa sau khi lấy mẫu nước phân tích, kết quả bước đầu xác định, nguyên nhân chính là do lượng lớn chất hữu cơ từ đất liền theo nước mưa đổ ra biển, gây nên hiện tượng tảo nở hoa (thủy triều đỏ) trong vùng biển xã Tĩnh Hải và Nghi Sơn.

Thế nhưng, kết luận đó chưa khiến người dân an tâm. Theo ông Trần Văn Luận, người có kinh nghiệm nhiều năm sống bám biển cho biết, trước đây cũng đã từng xảy ra hiện tượng cá chết, nhưng chỉ ở tầng nước mặt. Lần này, ngay cả các loài cá có khả năng thích ứng, chống chịu tốt với môi trường thay đổi ở tầng đáy cũng không thể sống được. Sau sự cố, nhiều ngư dân vùng biển Tĩnh Hải vẫn xuống thuyền đánh bắt quanh khu vực sát Công ty Lọc hóa dầu Nghi Sơn, nhưng sản lượng giảm đến 95% so với trước đây. Ngư dân Trần Văn Dũng cho hay: “Thủy sản chết chìm nhiều lắm, nay còn rất ít, một số hộ đã phải treo lưới vì đánh bắt không đủ bù tiền dầu”.

Chi cục Thú y đã lấy sáu mẫu môi trường nước, năm mẫu cá, một mẫu ghẹ gửi Trung tâm chẩn đoán thú y Trung ương đo các chỉ tiêu môi trường phát triển thủy sản. Kết quả cho thấy, cá chết do yếu tố môi trường.

Nhiều người dân đặt ra nghi vấn, liệu hiện tượng cá chết có liên quan đến việc súc rửa đường ống của Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn, diễn ra từ ngày 9-6-2016? Ngược trở lại thời gian, trước đó Bộ Tài nguyên - Môi trường đã có kết luận (số 734/KLKT-TCMT, ngày 30-8) nêu rõ, tại thời điểm kiểm tra, Công ty Lọc hóa dầu Nghi Sơn đang thực hiện thử áp lực và súc rửa đối với đường ống tiếp nhận dầu thô từ phao rót dầu vào nhà máy, chiều dài 35km. Việc súc rửa được tiến hành bằng cách bơm nước hòa thêm hóa chất, gồm 31.708 lít Hydrosure (O-3670R) và 1.588 lít chất tạo mầu (CH2Na3O4). Ngày 9-6-2016, Công ty Lọc hóa dầu Nghi Sơn bắt đầu xả trực tiếp ra biển. Đến 17 giờ, ngày 11-6 (thời gian xả là ba ngày), thì dừng lại theo yêu cầu của đoàn kiểm tra Sở TN-MT Thanh Hóa. Tổng lượng nước thải từ quá trình súc rửa là 75.100 m3, đã xả trực tiếp ra biển hơn 42.000 m3. Kết quả đo đạc và phân tích mẫu dung dịch thử thủy lực đường ống dẫn dầu cho thấy thông số Fe = 6,82mg/l, vượt 1,5 lần quy chuẩn cho phép; thông số NH4+-N=13,9 mg/l, vượt 1,4 lần quy chuẩn cho phép; mẫu nước biển tại vị trí xả thải dung dịch rửa đường ống dẫn dầu so với quy chuẩn về chất lượng nước biển vùng biển gần bờ cho thấy thông số CN=8 µg/l, vượt 1,6 lần quy chuẩn cho phép. Chuyên gia hóa học Dương Tuấn Hưng cảnh báo, Hydrosure được dùng riêng cho việc súc rửa đường ống dẫn dầu thô, và được cảnh báo có khả năng gây bỏng, diệt sinh vật biển. Khi xả thải ra biển mà chưa được xử lý còn gây ra cạn kiệt ô-xy trong nước làm cá chết ngạt.

Đã gần ba tuần sau khi xảy ra hiện tượng bất thường, song các cơ quan chức năng vẫn chưa đưa ra được kết luận chính thức để làm cơ sở cảnh báo cho người dân về mức độ an toàn trong khu vực đánh bắt cá, nuôi trồng cũng như khắc phục những lỗ hổng trong vấn đề bảo vệ môi trường biển.

Ông Cao Thanh Thọ, Trưởng phòng nuôi trồng thủy sản (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Thanh Hóa) cho hay: “Cần sớm công bố kết quả phân tích để không ảnh hưởng đến tình hình kinh doanh và sản xuất hải sản. Bởi, nếu chậm trễ sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp đến bà con ngư dân và gây hoang mang trong dư luận”.

Người dân cũng đang nghi ngại đối với các dự án trong Khu kinh tế Nghi Sơn, khi mà khu kinh tế này đang có 67 cơ sở sản xuất nhưng lại chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung. Nguồn nước từ các nhà máy, cơ sở sản xuất được doanh nghiệp xử lý trong hệ thống nội bộ, sau đó xả ra môi trường. Trước thực trạng này, các chuyên gia môi trường kiến nghị cần làm gấp một số việc, đó là kiểm tra lại quy trình về công tác đánh giá tác động môi trường của các dự án trong Khu kinh tế Nghi Sơn, nhằm kiểm soát tốt hơn việc bảo đảm an toàn cho môi trường không khí và môi trường biển, đồng thời cần sớm tiến hành xây dựng hệ thống quan trắc môi trường độc lập để phát hiện những vi phạm.

Sau những sự cố môi trường khiến chúng ta đã phải trả giá khá đắt, có thể thấy, minh bạch thông tin cả trong quá trình đánh giá, xây dựng dự án cho đến khi tiến hành và hoạt động sẽ là giải pháp hiệu quả giúp chính quyền và cộng đồng có cơ sở để cùng chung tay giảm thiểu những nguy cơ. Môi trường đầu tư và phát triển là quan trọng, song không thể đánh đổi bằng mọi giá!