Hồi quang của một Hành cung rực rỡ

Từ những “mảnh vỡ” của ký ức

Quê hương phát tích của nhà Lý ở vùng văn hóa Đông Ngàn xưa - Đông Anh nay. GS, TS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam khẳng định: “Dựa trên các cứ liệu, đã có thể hình dung quê hương nhà Lý là hương Diên Uẩn (Cổ Pháp) ở ngã ba sông Thiên Đức (hay sông Đuống cổ) và sông Tiêu Tương cổ - tương đương với các làng Đình Bảng, Dương Lôi, nay là phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh”.

Hoa Lâm là quê ngoại của nhà Lý và đã hình thành từ khá sớm. Các kết quả khảo cổ học đã xác nhận đây là điểm tụ cư quan trọng từ thời tiền Thăng Long - thế kỷ IX - X, với gạch Giang Tây Quân và gốm men cao cấp. Khi Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long đã chọn Hoa Lâm để xây dựng Hoa Lâm Viên thành một hành cung cùng thời với việc xây dựng Hoàng thành Thăng Long. Không gian Hoa Lâm Viên bao gồm toàn bộ khu vực phía bắc sông Thiên Đức (sông Đuống). Qua thời gian, Hoa Lâm Viên trở thành hành cung quan trọng bậc nhất sau Hoàng thành Thăng Long trong thời Lý.

PGS, TS Đặng Hồng Sơn - Phó hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội cho biết: “Bộ môn Khảo cổ học, Khoa Lịch sử của trường đã có ba đợt khai quật trong những năm 1993, 2002, 2005 làm xuất lộ nhiều di vật quan trọng. Chúng tôi đã tìm thấy di vật nổi bật nhất là hai thành bậc tam cấp tạo hình linh vật sấu đá. Các hình sấu đá này được chạm khắc tinh xảo trên chất liệu sa thạch mang phong cách và thể hiện đẳng cấp nghệ thuật điêu khắc đỉnh cao thời Lý”. Còn PGS, TS Tống Trung Tín - Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, người chủ trì khai quật Hoàng thành Thăng Long, khi nghiên cứu về hai lan can thềm đá chạm hình tượng sấu thần tìm thấy ở khu vực Hoa Lâm Viên đã khẳng định: “Đây là hai di vật sấu thần thời Lý đẹp nhất mà đến nay chúng ta được biết. Hiện vật quan trọng này chỉ nằm trong những công trình xây dựng với quy mô bề thế theo lối kiến trúc cung đình. Những hiện vật lan-can đá này có đặc điểm tương tự như lan can sấu đá thời Lý phát hiện ở Hoàng thành Thăng Long. Cho thấy hẳn chúng là thành phần kiến trúc của công trình cấp quốc gia”.

Chờ điểm sáng công nghiệp văn hóa Bắc Thăng Long

Đông Anh ngày nay đang tồn trữ nhiều tài nguyên văn hóa với 38 di tích lịch sử văn hóa, gắn kết với khu di tích Cổ Loa, tạo nên một vùng di sản có nhiều tiềm năng phát triển công nghiệp văn hóa. Khu di tích Hoa Lâm Viên đang và sẽ được định hướng phát triển để phát huy một không gian di sản lịch sử, văn hóa sống động của vương triều Lý - trong đó các giá trị quá khứ được diễn giải, tái hiện và kết nối với đời sống đương đại. KTS Đinh Việt Phương, Giám đốc Công ty 3D Art cho rằng: “Từ xuất phát điểm là những giá trị cốt lõi của di sản có thể tái tạo bằng không gian ảo, bằng kỹ thuật số… cho công chúng cảm nhận những giá trị của di sản, gắn kết không gian ảo với không gian văn hóa linh thiêng của các di sản tiêu biểu”.

Công nghiệp văn hóa, xuất phát từ phế tích nhưng sẽ làm di sản “sống lại”, có thể phát triển: Du lịch tâm linh, bảo tàng số kết hợp các công nghệ cao VR, AR, Mapping; trải nghiệm giáo dục (Em làm nhà khảo cổ), trải nghiệm hệ sinh thái nông nghiệp sạch và ẩm thực cung đình (Hoa Lâm yến)... Với tiềm năng tài nguyên văn hóa Hoa Lâm Viên đặc sắc, Đông Anh có thể xây dựng thương hiệu điểm đến, phát triển kinh tế di sản dựa trên những giá trị văn hóa nhiều mặt của di tích.

Từ Hoa Lâm Viên, gợi mở hướng tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy di sản dựa trên kết hợp hài hòa bảo tồn bền vững, sáng tạo văn hóa, chuyển đổi số và sự tham gia chủ động của cộng đồng, góp phần giải quyết tốt mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, giúp di sản trở thành nền tảng cho đương đại phát triển. Tuy nhiên, phát triển công nghiệp văn hóa gắn với Hoa Lâm Viên đòi hỏi cách tiếp cận từ nhiều bên, trong đó có sự tham gia của chính quyền địa phương, các nhà khoa học, cộng đồng địa phương và khu vực kinh tế tư nhân.