1. Những ngày Tết, không sao quên được sự chuẩn bị, bận rộn, lo toan cả tháng trời. Không khí Tết Hà Nội nhộn nhịp ngay từ những ngày đầu tháng Chạp. Mưa xuân giăng mắc trên con phố, ngoài chợ. Người người vội vã trên những chiếc xe đạp, đằng sau xe bó lá dong, ghi-đông lắc lư túi hàng Tết với bóng bì, miến, bánh đa nem… vài người đi trên hè đường tay cắm cành đào hoa chúm chím nở…
Những người biết lo xa dành dụm tích cóp từ nhiều tháng trước nhu yếu phẩm cho ngày Tết. Ngày xuân vẫn còn cái rét vương vấn tiết đông, những bà nội trợ tháo vát đã gom góp đường, sữa tiêu chuẩn để chuẩn bị cho gia đình thứ quà tiếp khách vì thiếu đường, sữa là vĩnh viễn không mứt, không chè kho, không quy gai, quy xốp. Để chuẩn bị cho nồi bánh chưng Tết, các bà có sáng kiến, bớt gạo tiêu chuẩn sổ đổi nếp đùm bọc cất kỹ gói bánh, dẫu biết “dửng dưng bánh chưng ngày Tết” nhưng không bánh chưng còn gì là Tết!
Cách Tết một tháng, vợ tôi đã thì thầm mấy bà hàng xóm đụng lợn, chung lá dong, đóng tiền chất đốt, dạm trước thùng luộc bánh gói riêng, to, nhỏ, rắn nát tùy ý, hai bẩy hai tám vớt. Mâm ngũ quả bàn thờ gia tiên chỉ còn thiếu bánh chưng Tết để được trân trọng dâng lễ.
Nồi bánh chưng ngày Tết là cả một quãng thời gian “vất vả”. Từ khi hạt gạo còn ngoài chợ, con lợn còn chạy nhảy trong chuồng đến lúc thành tấm bánh vuông vức, thơm ngon là cả một chặng đường vất vả, gian lao, nhưng mừng vì thấy chồng con xoay quanh nồi bánh vui sướng, hả hê khi những chiếc bánh đầu tiên đặt trên mâm khói nghi ngút từ trong thùng ra.
Nhiệm vụ cuả tôi trước Tết không kém phần quan trọng - sang sửa cửa nhà. Mấy lạng vôi ve mua từ mấy ngày trước, phòng trong phòng ngoài được thay lớp áo mới, bàn ghế cọ rửa, tranh ảnh trang trí , nhìn căn phòng đã thấy không khí Tết.
2. Quê tôi Bắc Ninh, nơi có đền thờ Lý bát đế, có thứ bánh đặc sản trong những ngày lễ Tết - bánh phu thê. Các cụ nhà tôi xưa không năm nào vào dịp Tết trên bàn thờ gia tiên thiếu hai thứ bánh - bánh chưng và bánh phu thê. Sau này có dịp đi cùng nhà báo Đinh Quang Thành về quê Tiên Sơn - Bắc Ninh. Ông mời tôi ghé chơi làng Đình Bảng quê vợ ông. Trước khi ra về ông nói: Về Đình Bảng mà không thưởng thức thứ bánh đặc sản mà chỉ làng này mới có, nó còn là bánh dâng lễ trong những ngày lễ Tết. Nói rồi ông dẫn tôi đến nhà bà Lụa, một nghệ nhân làm bánh phu thê nổi tiếng nhất làng, tiếng vang khắp vùng Kinh Bắc, nhà kế bên cạnh ngôi đình.
Chúng tôi đến đúng lúc mẻ bánh cuối ngày vừa được vớt, bà Lụa bóc mời chúng tôi nếm thử, rồi chỉ cho biết ảnh cụ thân sinh Nguyễn Thị Tình (1896-1974) trên bàn thờ. Nghề làm bánh này bà được thừa hưởng từ mẹ, trước đó cụ Tình học từ bà cố, cũng như sau này nghề lại truyền đến con gái bà Lụa tên Xuân. Dân làng vẫn ghép với tên bà để gọi nhà sản xuất bánh Lụa Xuân.
Đã thành thói quen, dù nhiều ruộng hay ít ruộng, người Đình Bảng từ xưa vẫn dành riêng một thửa hay một vạt, để cấy lúa nếp cái hoa vàng. Thứ nếp “liền chị” này được xay lọc kỹ thành loại bột trắng tinh, mịn mượt. Cứ 10 kg gạo nếp lọc được 4 kg bột bánh. Người ta hóa thứ quả dành dành (chứ không dùng bột thực phẩm hóa chất) rồi lọc lấy nước bột vàng óng, thêm nước hoa bưởi được chưng cất, cùng sợi đu đủ nạo như để làm nộm, đã ngâm phèn chua, rửa sạch vắt kiệt, cứ 600 gam đu đủ cho 1 kg bột, đem trộn với đường kính, nhào nhuyễn cho thật dẻo quánh để làm vỏ bánh. Nhân bánh được làm bằng đậu xanh đồ chín, giã nhuyễn, xào với đường kính, cùi dừa nạo chỉ và mứt sen trần. Bánh gói lá dong, luộc chín trong 40 phút. Luộc xong thường để cách một ngày rồi ăn thì bánh mới thật ngon. Nhìn chiếc bánh bóc ra trong suốt, mịn màng như màu hổ phách. Trên nền nắng lụa của vỏ bánh thấp thoáng những “vân mây” đu đủ sợi, càng khơi gợi… Hương thơm của bánh như được toả từ cánh đồng lứa nếp hoa vàng, cộng với vị bùi béo của đậu xanh, dừa, mứt sen, hương bưởi, nước quả dành dành… khiến mới nhìn đã thích, chưa nếm đã thèm mãi không quên.
Áp Tết Âm lịch, dọc con đường Tiên Sơn, xế làng Đình Bảng có rất nhiều bàn bày bán bánh phu thê. Ô-tô, xe máy dạt vào mua vài cặp làm quà, dâng lễ Tết. Bánh được gói lá dong xanh mướt vuông thành sắc cạnh, buộc lạt nhuộm mầu hoa đào, nhìn đã thấy màu của lễ Tết.
Thế hệ những người có tuổi chúng tôi vẫn đọng lại những ký ức về cái Tết xa xưa.
