Đầu xuân ngắm tranh con ngựa

1. Ở Việt Nam và một số nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, sau này phát triển với nhiều chất liệu, lụa, sơn mài... Trung Quốc phổ biến có mực nho để miêu tả cảnh vật, trong đó có con ngựa, loài vật góp mặt rất rộng rãi trong đời sống xã hội.

Các danh họa nổi tiếng như Leonardo da Vinci, Michelangelo, Repin... Trước khi vẽ ngựa, họ phải nghiên cứu rất kỹ càng như các cơ, hàm, mông, đùi, bụng, chân, xương, các bước chuyển động di chuyển đi, chạy, các bước chân "ngựa phi", sau đó mới tiến hành biểu hiện. Chưa đủ, các họa sĩ phải ký họa thực tế các dáng và màu sắc ngựa, các thế đứng, các thế giao tiếp đồng loại, ngay cả việc biểu cảm giao tiếp, động tác vẫy đuôi... trước khi cấu trúc, bố cục, dựng hình.

Nhiều bức tranh ngựa chiến mà các danh họa thế giới miêu tả đã trở thành biểu tượng của địa phương như ở Sankt-Peterburg của Nga, ở Paris của Pháp, Italy, Đức... Ở các nước như Pháp, Italy, Đức, Tây Ban Nha, Mông Cổ, Nga... người ta đã đưa hình ảnh của ngựa vào nghệ thuật sân khấu điện ảnh và nghệ thuật tạo hình để trang trí ở cung điện cùng với phối cảnh theo nội dung đã ý định trước. Những bức tranh sơn dầu cỡ lớn có nội dung về những người anh hùng và chiến tranh, nhằm tôn vinh truyền thống đấu tranh bảo vệ chủ quyền độc lập dân tộc. Ở Pháp, Italy, nhiều tượng đài về ngựa được xây dựng ở khu trung tâm đông người tụ họp, ở Sankt-Peterburg tượng đài ngựa phi đã trở thành kiệt tác và cũng là biểu tượng của thành phố, tranh sơn dầu ngựa chiến cỡ lớn được trang trí ở phòng tiếp khách của các nguyên thủ quốc gia...

Ở Trung Quốc có nhiều họa sĩ tài danh về vẽ ngựa song tiêu biểu và nổi bật có danh họa thiên tài Từ Bi Hồng. Ông là con người đặc biệt với cái nhìn sâu sắc về tổng thể tình cảm, dáng thế, hành động của con ngựa thực trong đời sống xã hội. Nhìn tranh ông, người ta cảm thấy như ngựa bay trong không gian có tiếng rít của gió, có tiếng lốc cốc của vó ngựa, có tiếng thì thầm của tiếng đùa dỡn của ngựa trên thảo nguyên và có cả hình cờ bay ở bờm ngựa, đuôi ngựa trong những ngày hội. Với bút pháp điêu luyện và hiểu rất sâu về đời sống của ngựa, cách miêu tả của ông ở góc độ nào của con ngựa cũng sinh động và hàng trăm tác phẩm mà ông vẽ về nó như nhìn thẳng, nghiêng, sau, chéo góc... đều thấy con vật này đều có da có thịt, không tĩnh mà luôn luôn chuyển động, làm người xem không chán mắt. Tranh ngựa của họa sĩ Từ Bi Hồng cũng được nhiều nước in ấn xuất bản phục vụ trang trí và nhất là những ngày Tết cổ truyền ở Trung Hoa, Ấn Độ, Triều Tiên, Hàn Quốc, Nhật Bản...

2. Ở Việt Nam, ngoài những tượng ngựa bằng gỗ, đá, gốm, chạm khắc phù điêu, tranh vẽ con ngựa với nhiều nội dung và phổ biến nhất là những ngày Tết ở thế kỷ 80 trở về trước. Những hình ảnh Quang Trung cưỡi ngựa, song ngựa dùng trang trí hai bên bàn thờ gia tiên… đã tạo không khí cho ngày Tết thêm đầm ấm vui tươi. Vào các năm Ngọ, người ta còn in giấy cứng rồi cắt hình gắn trên cành đào kể cả trong nhà, ngoài sân vào những ngày vui Tết vui xuân. Các dòng tranh Đông Hồ, làng Sình ở Huế, nhiều bản gỗ in ấn thủ công còn lưu giữ lại khá nhiều hình tượng con ngựa, có cốt truyện như đám cưới chuột, tranh truyện vẽ Kim Vân Kiều... Trong cách biểu hiện tranh dân gian Việt Nam người ta thường dùng màu của thực vật lá cây, than, son vì thế tranh màu sắc chắc êm dịu, không lòe loẹt nên người xem dễ cảm thụ sự hiền dịu của con ngựa.

Hình tượng con ngựa không những được dựng tượng ngoài trời cùng với những anh hùng dân tộc mà con được điêu khắc trang trí ở các nơi tâm linh thờ cúng đình làng, đền, miếu, lăng tẩm... đã quen thuộc ở nước ta. Ngày xưa và cho đến những năm của thời kỳ bao cấp, cứ mỗi khi Tết đến xuân về, người dân thường sắm tranh Tết trang trí, trong đó có tranh con ngựa. Tranh Tết về ngựa thì có nhiều dòng tranh. Ở Huế tranh ngựa khá phổ biến vào những ngày lễ hội, Tết Nguyên đán. Trong tranh “ông Ngựa”, “ông” có màu hồng, màu trắng, đối diện nhau, vừa vui mắt vừa trang nghiêm. Ở miền bắc, dòng tranh Đông Hồ khá phong phú với đủ các loại ngựa, rất sinh động và có cốt truyện. Hình ảnh con ngựa đã đi vào tiềm thức của nhân dân một cách rất tự nhiên.

Thời hiện đại, nhiều bức tranh sơn mài, sơn dầu, lụa, sơn khắc về con ngựa của ta cũng đã vượt ra biên giới đến với các nước bè bạn trên thế giới, được đón nhận trân trọng. Những năm khói lửa chiến tranh, hình ảnh con ngựa được thể hiện như người bạn của người lính trong việc tải đạn, hàng hóa, lương thực, thực phẩm. Bảo tàng mỹ thuật Việt Nam còn lưu giữ nhiều bức tranh nói về mối quan hệ giữa con người và ngựa bằng nhiều chất liệu khá phong phú... Ngày nay, con ngựa vẫn là nội dung có sức hấp dẫn, là biểu tượng cho cái đẹp, cho thế vươn lên, đáp ứng xu thế phát triển.