(Tiếp theo và hết)
Một chuyên gia trong ngành xây dựng khẳng định: Với vô số mặt hạn chế của định mức xây dựng hiện nay, có thể loại bỏ định mức xây dựng trong quy trình lập dự án. Nhưng đó có thể là câu chuyện của tương lai, khi trình độ quản lý của chúng ta phải đạt được ở mức tiên tiến.
Đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng mặc dù chiếm phần lớn nhưng là chỉ một mảng trong đầu tư công. Cùng với đó, định mức xây dựng cũng chỉ là một phần trong một dự án đầu tư cơ sở hạ tầng bằng vốn đầu tư công. Sẽ là thiếu công bằng khi quy kết định mức xây dựng là nguyên nhân của mọi vấn đề. Tuy nhiên, trong điều kiện hiện có, việc có những thay đổi tích cực, kịp thời trong hệ thống định mức xây dựng có vẻ như mang lại nhiều lợi ích thiết thực và phù hợp với trình độ quản lý hiện nay nhất. Thay đổi những gì và bắt đầu từ đâu cần ý kiến của rất nhiều bên tham gia, từ những cơ quan chuyên môn, chủ đầu tư… đến những người đang ngày đêm trực tiếp thi công tại công trình.
Cải tiến cái hiện có, giảm bớt sự phụ thuộc
Yếu điểm đầu tiên và cũng rõ ràng nhất của định mức xây dựng hiện hành là sự lạc hậu so với tốc độ phát triển của thực tế. Chính vì vậy, nên khả năng cải tiến và thay đổi bắt đầu từ khâu này có vẻ là phương án khả thi nhất trong thời điểm hiện tại. Định mức xây dựng hiện đang được cập nhật chính thức ba năm một lần. Như vậy là quá chậm, không bắt kịp với thị trường và sự thay đổi về mặt công nghệ cùng sự xuất hiện của các loại máy móc mới.
Cập nhật ở đây nên được hiểu theo khía cạnh cập nhật về giá liên tục, kịp thời loại bỏ các loại định mức lỗi thời. Tất cả hướng tới giảm dần phụ thuộc vào định mức của hệ thống quản lý nhà nước.
Một số thành phần trong định mức có thể tinh giản, bớt cụ thể, hướng tới các tiêu chuẩn, quy chuẩn cụ thể. Chẳng hạn như với một số hạng mục, chúng ta không cần biết nhà thầu thi công bằng phương pháp nào, với loại máy móc gì nhưng phải bảo đảm đúng chất lượng, tiêu chuẩn, quy chuẩn đã được ban hành.
Với thay đổi này chúng ta hoàn toàn có thể đẩy mạnh phần thanh tra, kiểm tra sau khi công trình được bàn giao. Một khi đã nắm chặt được mặt quản lý chất lượng ở đầu ra, chúng ta có thể đấu thầu cạnh tranh giữa các nhà thầu về mặt giá, miễn là phải bảo đảm chất lượng. Có một thực tế dễ thấy, về mặt lý thuyết, tư vấn giám sát có vai trò độc lập trong một dự án. Nhưng khi triển khai dự án, phần lớn các đơn vị tư vấn giám sát ở Việt Nam phụ thuộc rất nhiều vào chủ đầu tư. Trong một số trường hợp, tư vấn giám sát phải thực hiện các phần việc của mình theo chỉ đạo của chủ đầu tư (?!).
Ông Bùi Phạm Khánh, Thứ trưởng Bộ Xây dựng cho rằng, việc xây dựng lại các định mức và giá xây dựng, dịch vụ hạ tầng kỹ thuật đô thị cần phải theo kịp sự phát triển, thay đổi của khoa học - công nghệ, phù hợp với tiêu chuẩn, quy chuẩn ngành xây dựng và phù hợp với cơ chế thị trường. Việc xây dựng hệ thống định mức và giá xây dựng phải mang tính kế thừa, tính đúng, tính đủ, bảo đảm dự báo được những yếu tố khách quan của thị trường và hội nhập quốc tế.
Cần phải tăng trách nhiệm của các bên tham gia vào một dự án xây dựng. Từ đó bắt họ phải chịu trách nhiệm hơn nữa về những sản phẩm của mình làm ra… Câu chuyện quản lý xây dựng bằng giá thành ở các doanh nghiệp tư nhân cũng là một cách có thể áp dụng vào quản lý đầu tư công. Tại sao mô hình quản lý ở tư nhân gọn nhẹ, đơn giản hơn rất nhiều nhưng lại tỏ ra hiệu quả hơn đối với các dự án đầu tư công của nhà nước. Họ xây dựng các mô-đun với giá cụ thể và được cập nhật liên tục. Khi triển khai bất cứ dự án mới nào họ chỉ cần kiểm tra trong hệ thống dữ liệu các mô-đun với giá có sẵn. Đơn vị nào tham gia thầu có giá chào thấp nhất, thời gian ngắn nhất được trúng thầu. Câu chuyện chất lượng đương nhiên các nhà thầu phải bảo đảm với các tiêu chuẩn, quy chuẩn có sẵn cho từng mô-đun. Các kênh thu thập dữ liệu về giá cũng không cần đông đảo và trải rộng khắp. Mỗi loại vật liệu hay máy móc đều có thể đến tận gốc, các đầu mối cung cấp mà không phải qua bất kỳ kênh trung gian nào. Hiểu đơn giản như để xác định giá cát, doanh nghiệp có thể cử người xuống tận mỏ cát ở những địa điểm gần nhất xin giá hoặc đàm phán trực tiếp.
Bộ Xây dựng đang triển khai Đề án “Hoàn thiện hệ thống định mức và giá xây dựng”. Đề án được triển khai theo Quyết định số 2038/QĐ-TTg ngày 18/12/2017 của Thủ tướng Chính phủ. Nội dung của Đề án: Xây dựng hệ thống định mức, giá xây dựng và dịch vụ hạ tầng kỹ thuật đô thị phải theo kịp sự thay đổi, phát triển của khoa học, công nghệ xây dựng và mang tính kế thừa; nâng cao năng lực, trách nhiệm của các bộ, ngành, địa phương, các tổ chức, cá nhân trong việc quản lý và đổi mới công tác xây dựng định mức, giá xây dựng; hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về định mức, giá xây dựng để thực hiện quản lý tập trung, đồng bộ, công khai, tạo thị trường xây dựng minh bạch, cạnh tranh... Đây là một bước đi kịp thời và đúng đắn, phù hợp với bối cảnh chung. Tuy nhiên, tiến độ công việc vẫn còn chậm chạp, chưa bắt nhịp được với hơi thở cuộc sống. Xét theo một khía cạnh nào đó, tuy đã nhìn nhận ra một số hạn chế và nhược điểm, nhưng Bộ Xây dựng vẫn chưa dám mạnh tay với “đứa con đẻ” của mình, hệ thống giá và định mức xây dựng (?!).
Tiến tới bỏ hẳn
Ở góc độ quản lý nhà nước, khi trình độ quản lý còn sơ khai, người ta quan tâm trong dự án phải làm những việc gì cụ thể, đơn giá mỗi phần việc cụ thể đó là bao nhiêu. Quy trình này thường yêu cầu rất nhiều cơ quan tham gia, đôi lúc còn chồng chéo. Nó cũng bảo đảm cho chi ngân sách không bị phí ở những phần việc không cần thiết, các bên không thể gian lận với hệ thống quản lý của nhà nước.
Trải qua quá trình hình thành và phát triển, hệ thống này đang dần bộc lộ nhiều bất cập. Có quá nhiều cơ quan tham gia vào quy trình quản lý dẫn đến lãng phí nguồn lực, trách nhiệm được san sẻ, thậm chí không bên nào phải chịu trách nhiệm chính nên rất khó xử lý khi có những sai phạm. Ở đây có cảm giác ở đầu vào chúng ta cố gắng làm cho thật chặt chẽ, nhưng đầu ra thì lại thả lỏng.
Nên chăng chúng ta làm ngược lại quy trình đó, thay vì quản lý chặt đầu vào thì chuyển sang chỉ nắm chặt đầu ra? Một khối bê-tông tươi bơm tại chân công trình không cần quy định chặt chẽ gồm bao nhiêu nước, xi-măng, cát vàng, sỏi… Thay vào đó chỉ cần biết bê-tông đó có đủ độ sụt, độ chịu lực… và có giá cạnh tranh nhất tại thời điểm chào thầu. Ở mức độ lớn hơn, rộng hơn, chẳng hạn như trụ sở của UBND một huyện, chúng ta phân theo cấp độ và cũng đã có những mô-đun sẵn. Với mỗi địa phương chỉ cần áp dụng độ chênh giá một số loại vật liệu, nhân công là có thể lên dự toán. Căn cứ theo đó, cứ đơn vị nào có giá chào thấp nhất là được làm. Bộ phận thanh tra, kiểm tra chất lượng công trình được giao trách nhiệm lớn hơn, có vai trò quyết định trong mỗi dự án. Hiển nhiên như vậy chúng ta đã giảm hẳn khối lượng công việc “khổng lồ” liên quan đến việc thanh quyết toán công trình khi quá phụ thuộc vào định mức. Đây là một trong những nguyên nhân chính khiến cho rất nhiều dự án bị chậm đưa vào sử dụng, dẫn đến lãng phí và thậm chí đội vốn đầu tư.
Làm chặt đầu ra cũng không có nghĩa là thả lỏng hoàn toàn đầu vào. Trong hàng thập kỷ phát triển kinh tế, rất nhiều loại công trình mới được xây dựng và đưa vào sử dụng. Hầu như có rất ít loại công trình, dự án chúng ta chưa làm bao giờ. Nếu bỏ công sức ra xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh, chúng ta hoàn toàn có thể bỏ qua định mức xây dựng. Mỗi dự án mới lúc này chỉ cần quan tâm đến giá và các tiêu chuẩn kỹ thuật trong hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn được công bố rộng rãi. Đến thời điểm đó chắc chắn chi phí sẽ giảm thiểu, mọi thông tin sẽ được công khai, minh bạch hơn nữa, tạo niềm tin chung!
Trong nền kinh tế thị trường, yếu tố giá và chất lượng quyết định sự thành bại của mỗi sản phẩm. Các dự án đầu tư công có thể hiểu nôm na là một sản phẩm do Nhà nước đặt hàng nhiều bên sản xuất ra phục vụ người dân, đất nước. Các sản phẩm này hiển nhiên đặt mục tiêu có giá thành thấp nhất nhưng phải có chất lượng cao nhất. Tuy nhiên, bằng định mức xây dựng, dường như Nhà nước đang yêu cầu các doanh nghiệp, các bên tham gia vào sản xuất cũng như hoàn thiện sản phẩm này phải đi theo một con đường đã định sẵn. Không ít thì nhiều, “lối mòn” đó đã gây ảnh hưởng đến mức độ cạnh tranh cũng như sức sáng tạo của mỗi bên.
Chia sẻ tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc Thủ tướng với các doanh nghiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) Nguyễn Quốc Hiệp cho biết: “Đối với đơn giá, định mức, một số công việc hiện không có định mức hoặc trở nên lạc hậu. Điều này khiến một số doanh nghiệp xây dựng không muốn đảm nhận các dự án đầu tư công”.
Đất nước đã trải qua gần bốn thập kỷ phát triển với tốc độ đáng ước mơ đối với nhiều quốc gia khác. Quy mô nền kinh tế Việt Nam đã ở mức độ không thể tưởng tượng nổi khi nhìn qua lăng kính của chính chúng ta nhiều năm về trước. Sự phát triển của đất nước song hành với việc càng ngày càng có nhiều thêm các dự án đầu tư công, quy mô của các dự án cũng lớn lên không ngừng. Trong khi đó nguồn lực của bộ máy quản lý là có hạn, không thể phình ra liên tục. Căn bệnh đội vốn đầu tư công đang đứng trước nguy cơ trở thành một căn bệnh kinh niên cùng với sự phát triển của đất nước. Hơn bao giờ hết, chúng ta phải quyết tâm thay đổi chính mình, nâng cấp hệ thống quản lý lên một trình độ mới để đáp ứng các nhiệm vụ ngày càng khó khăn trước mắt.
