Trong bối cảnh Việt Nam từng bước hiện thực hóa cam kết Net Zero vào năm 2050, Lâm Đồng, với lợi thế địa hình, tài nguyên và vị trí kết nối vùng, đang khẳng định vai trò là điểm trung chuyển năng lượng quan trọng giữa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ.
Nhộn nhịp nhà đầu tư
Thời gian gần đây, Lâm Đồng, cũng như nhiều địa phương khác lân cận như Khánh Hòa hay Quảng Trị, liên tục đón nhận các đề xuất nghiên cứu và bổ sung quy hoạch các dự án năng lượng từ nhiều doanh nghiệp có tiềm lực tài chính. Sự quan tâm gia tăng này không chỉ phản ánh kỳ vọng phục hồi kinh tế sau giai đoạn khó khăn. Nó còn cho thấy dư địa phát triển điện mặt trời, thủy điện tích năng và các nguồn năng lượng sạch khác của địa phương vẫn còn rất lớn.
Hệ thống điện quốc gia chịu áp lực ngày càng lớn từ nhu cầu tiêu thụ tăng nhanh, đặc biệt vào các khung giờ cao điểm, những địa phương có khả năng phát triển nguồn điện linh hoạt, ổn định như Lâm Đồng đang được giới đầu tư chú ý. Địa phương nổi bật nhờ lợi thế về địa hình đồi núi, hệ thống hồ chứa thủy lợi hiện hữu cùng quỹ đất nông nghiệp quy mô lớn.
Quan trọng hơn, Lâm Đồng nằm ở vị trí trung chuyển giữa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ. Các dự án điện tại đây không chỉ phục vụ nhu cầu nội vùng mà còn đóng vai trò bổ trợ cho cân bằng cung - cầu điện liên vùng trong trung và dài hạn. Đây là yếu tố then chốt khiến nhiều nhà đầu tư đánh giá Lâm Đồng là một mắt xích quan trọng trong bài toán tổng thể của hệ thống điện quốc gia.
Đáng chú ý, sau khi xác định Lâm Đồng là địa bàn chiến lược trong kế hoạch mở rộng các khu, cụm công nghiệp gắn với năng lượng tái tạo, Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (VRG) đặt mục tiêu phát triển các dự án điện trên diện tích cao su hiện hữu nhằm tối ưu hiệu quả sử dụng đất và đa dạng hóa nguồn thu.
Thay vì phát triển đơn lẻ, VRG lựa chọn mô hình hợp tác “thế chân vạc” với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam). Trong đó, EVN giữ vai trò quy hoạch và đầu tư lưới truyền tải, còn Petrovietnam hỗ trợ thiết kế, thi công và vận hành các hạng mục kỹ thuật phức tạp. Cách tiếp cận này nhằm giảm thiểu rủi ro quá tải, vốn từng khiến nhiều dự án năng lượng tái tạo gặp khó do thiếu đồng bộ giữa nguồn và lưới.
VRG cũng đề xuất phát triển các khu công nghiệp gắn với nguồn điện sạch tự cung cấp, cho thấy xu hướng hình thành hệ sinh thái năng lượng - công nghiệp tích hợp.
Lâm Đồng còn đón nhận những dự án năng lượng có tính chiến lược cao. Tổng công ty Phát điện 1 đang đẩy mạnh đề xuất dự án Thủy điện tích năng Hàm Thuận với công suất lắp đặt lên tới 1.200 MW, sử dụng hồ Hàm Thuận hiện hữu làm hồ dưới.
Việc tận dụng hạ tầng hồ chứa hiện hữu giúp hạn chế thấp nhất việc di dân tái định cư, đồng thời mang lại hiệu quả kinh tế cao so với các dự án tích năng xây mới hoàn toàn. Nếu được triển khai, đây sẽ là một trong những dự án thủy điện tích năng lớn nhất cả nước.
Bên cạnh các tập đoàn lớn, nhiều doanh nghiệp tư nhân cũng đề xuất phát triển điện mặt trời nổi, điện mặt trời vùng bán ngập và thủy điện nhỏ tại Lâm Đồng. Điều này cho thấy thị trường năng lượng địa phương đang mở rộng không gian cho cả các dự án quy mô vừa và nhỏ.
Thách thức hạ tầng và bài toán triển khai
Tuy vậy, những nỗ lực từ phía doanh nghiệp vẫn chưa đủ nếu thiếu sự đồng bộ từ quy hoạch cấp vùng và quốc gia. Bài học từ giai đoạn bùng nổ năng lượng tái tạo trước đây cho thấy, khi quy hoạch nguồn đi trước quá xa so với hạ tầng truyền tải, rủi ro hệ thống sẽ nhanh chóng lộ diện. Thực tế tại Ninh Thuận và Bình Thuận từng ghi nhận hàng loạt dự án điện mặt trời hoàn thành đúng tiến độ nhưng phải phát điện cầm chừng trong nhiều năm do quá tải lưới, gây tổn thất lớn cho cả nhà đầu tư lẫn hệ thống tài chính.
Không chỉ dừng ở bài toán “thừa nguồn, thiếu lưới”, tình trạng chồng lấn quy hoạch còn bộc lộ rõ trong quá trình triển khai. Nhiều dự án năng lượng tái tạo từng vướng đồng thời quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch khoáng sản, quy hoạch rừng hoặc quy hoạch phát triển du lịch, khiến thủ tục kéo dài và làm xói mòn hiệu quả đầu tư. Tại một số địa phương ven biển Nam Trung Bộ, có không ít dự án điện gió phải điều chỉnh thiết kế nhiều lần do xung đột với hành lang bảo vệ bờ biển và không gian du lịch, dù đã được chấp thuận chủ trương đầu tư từ sớm.
Với Lâm Đồng, nguy cơ lặp lại những “điểm nghẽn cũ” là hoàn toàn hiện hữu nếu quy hoạch nguồn điện không được gắn chặt với quy hoạch lưới điện và quy hoạch không gian phát triển công nghiệp. Đặc thù địa hình cao nguyên, mật độ rừng lớn và yêu cầu bảo vệ tài nguyên nước khiến mỗi dự án năng lượng tại đây đều chịu sự chi phối của nhiều lớp quy hoạch khác nhau. Nếu thiếu một cơ chế điều phối thống nhất, quá trình rà soát, điều chỉnh cục bộ rất dễ biến thành vòng luẩn quẩn, làm chậm tiến độ và gia tăng chi phí tuân thủ.
Về dài hạn, đầu tư vào năng lượng tái tạo không chỉ mang lại nguồn điện cho hệ thống quốc gia mà còn tạo ra những tác động lan tỏa đáng kể đối với kinh tế - xã hội địa phương. Các dự án năng lượng quy mô lớn có thể mở rộng nguồn thu ngân sách, tạo việc làm và thúc đẩy phát triển hạ tầng giao thông, logistics và dịch vụ phụ trợ. Quan trọng hơn, nguồn điện sạch và ổn định là điều kiện tiên quyết để Lâm Đồng thu hút các ngành công nghiệp chế biến sâu, công nghệ cao và nông nghiệp ứng dụng công nghệ.
Làn sóng đầu tư hiện nay phản ánh một bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận phát triển của Lâm Đồng. Đó là từ khai thác lợi thế tự nhiên đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái năng lượng - công nghiệp gắn kết. Tuy nhiên, nếu không giải quyết dứt điểm bài toán hạ tầng truyền tải và sự chồng chéo quy hoạch, các dự án có nguy cơ bị mắc kẹt giữa tham vọng và khả năng triển khai thực tế. Khi đó, năng lượng tái tạo sẽ không còn là động lực tăng trưởng, mà trở thành phép thử cho năng lực điều phối quy hoạch và quản trị phát triển của địa phương.
