Để Hoàng thành đồng hành với tương lai

Nơi “lắng hồn núi sông ngàn năm”

Tháng 12/2002, trước khi thực hiện dự án xây dựng mới Nhà Quốc hội, thực hiện Luật Di sản văn hóa, Viện Khảo cổ học khai quật tại 18 Hoàng Diệu (Ba Đình, Hà Nội), phát hiện di tích khảo cổ học đặc biệt quý giá, quy mô lớn nhất đất nước và tầm cỡ trong khu vực. Di tích chứa đựng dày đặc, nhiều lớp các dấu tích kiến trúc cung điện cùng các loại hình hiện vật vô cùng phong phú, đa dạng. Hình ảnh lịch sử qua những chứng tích, hiện vật các thời kỳ nối tiếp, liên tục khoảng 1.300 năm, từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 20, đã dần hiện ra.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt, từ năm 2009, Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Hồ sơ đề cử di sản thế giới khu Di tích lịch sử và khảo cổ Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội đã được Hà Nội trình UNESCO. Ngày 1/8/2010, Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội chính thức được UNESCO ghi danh trong danh sách Di sản văn hóa thế giới, trước đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Sáng thêm hình ảnh Hoàng thành

Khi ghi danh khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long, UNESCO đồng thời kèm theo 6 khuyến nghị tại Quyết định 34 COM 8B.22. Khuyến nghị a ghi: “Tăng cường và mở rộng việc nghiên cứu khảo cổ học đối với tài sản”. Sau khi trở thành di sản văn hóa thế giới, việc nghiên cứu, khai quật ở khu di sản được tiến hành cẩn trọng và đến nay vẫn đang tiếp tục. Đến năm 2020, tổng diện tích khai quật khảo cổ học tại Trung tâm Hoàng thành Thăng Long đã hơn 50.000m2.

Trong 10 năm (2011-2021), các nhà khoa học đã nghiên cứu khai quật khu vực trung tâm của khu di sản (khu vực Chính điện Kính Thiên). Những cuộc khai quật ở khu vực này đã phát hiện được tầng văn hóa đầy đủ nhất, dày nhất so tất cả các vị trí khác thuộc Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội. Hệ thống di tích ở đây xếp lớp, phong phú, dày đặc, phát triển liên tục từ thời kỳ tiền Thăng Long (Đại La - Đinh - Tiền Lê) qua các thời Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng đến thời Nguyễn. Công tác khai quật khảo cổ học đã đem lại nguồn tư liệu xác thực quý giá, góp phần tích cực và quyết định vào việc xây dựng nhiều chương trình bảo tồn và phát huy giá trị của khu di sản. Những kết quả sau hơn một thập kỷ nhận danh hiệu là tiền đề cơ sở để tiếp tục công tác khai quật, nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị khu Di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long trong những năm tiếp theo.

Ngay sau khi được công nhận là di sản văn hóa thế giới, các hoạt động tuyên truyền quảng bá về di sản được đẩy mạnh. Nhiều đoàn khách trong nước và quốc tế đã đến đây làm việc, tham quan. Các chương trình cộng đồng được tổ chức nhằm phát huy vai trò của nhân dân trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích, kết nối người dân và khu di sản, chương trình giáo dục trên di sản “Em tìm hiểu di sản”, “Em làm nhà khảo cổ”, kể chuyện bằng ảnh (Photovoice), các chương trình Tết Việt, Tết Đoan ngọ, Vui Tết Trung thu, Ký ức mùa thu, phục dựng các lễ hội cung đình… Nhiều công nghệ mới được phát triển và triển khai trên môi trường web: thực tại ảo, trình diễn và tương tác theo mô hình 3D, trình diễn 360 độ, trò chơi tương tác, trưng bày online, áp dụng mã QR thông qua phần mềm tương thích để bổ sung, giới thiệu thêm những thông tin đối với các hiện vật tiêu biểu tại di tích và các khu trưng bày của khu di sản…

Để trở thành nguồn lực phục hồi và đổi mới

Vừa qua, tại hội thảo khoa học quốc tế “20 năm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội” trong hai ngày 8 - 9/9, ông Christian Manhart, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Trong tương lai 50 năm tới đây, UNESCO coi di sản thế giới là nguồn lực của khả năng phục hồi, của sự bền vững, nhân văn và đổi mới”. Điều này cũng tương đồng với chính sách phát triển văn hóa của Việt Nam. Ông Christian Manhart cũng đánh giá và nhận xét: “Hiếm có di sản nào trên thế giới thể hiện tính liên tục lâu dài như Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Vẫn còn nhiều lớp khảo cổ chưa được khám phá dưới lòng đất. Tôi muốn nhấn mạnh rằng, nghiên cứu và bảo tồn di sản là một quá trình rất lâu dài đòi hỏi phải có kế hoạch và thực hiện một cách chiến lược. Đồng thời, các ưu tiên và lĩnh vực trọng tâm trong nghiên cứu cần được xác định rõ ràng”.

Quy hoạch chi tiết bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội (tỷ lệ 1/500) đã được phê duyệt. Quy chế quản lý quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội (tỷ lệ 1/500) cũng đã được lập trên cơ sở đồ án Quy hoạch chi tiết, được quy định, hướng dẫn với các chế tài kèm theo. Trong tương lai gần, các dự án trọng điểm giai đoạn 2021-2025, sẽ được thực hiện: Xây dựng khu bảo tồn các di tích khảo cổ học tại 18 Hoàng Diệu; Nghiên cứu, khôi phục không gian Chính điện Kính Thiên; Nghiên cứu, xây dựng bảo tàng Hoàng cung Thăng Long; Nghiên cứu các phương án phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể của Kinh đô Thăng Long; Thiết kế, trang trí cảnh quan, cây xanh để hình thành một sản phẩm văn hóa - du lịch hoàn chỉnh, phục vụ du khách… Trong các chương trình đó, một nhiệm vụ được đặc biệt chú ý là nghiên cứu, khôi phục không gian Chính điện Kính Thiên bởi vị trí và tầm quan trọng đặc biệt của tòa điện này và không gian nó hiện diện.

Trong tầm nhìn tương lai xa hơn Hà Nội còn nhiều việc cần làm: Xây dựng chiến lược lâu dài nhằm bảo vệ tính toàn vẹn và các giá trị nổi bật toàn cầu của khu di sản, thực hiện đồng bộ các giải pháp quản lý bảo tồn, tôn tạo và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa, tinh thần ẩn chứa trong các thành tố làm nên khu di sản; bảo đảm hài hòa giữa phát triển với bảo tồn, tôn tạo dựa trên cách tiếp cận bền vững để quản lý khu di sản. Hoàn thành các dự án bảo tồn, tôn tạo để đưa di sản trở thành Công viên văn hóa - lịch sử; xây dựng thương hiệu mạnh cho du lịch văn hóa của khu di sản; tổ chức không gian sáng tạo tại khu di sản, góp thêm một điểm nhấn để Hà Nội trở thành một trung tâm lớn trong mạng lưới các thành phố sáng tạo...