Giải Sách Quốc gia khẳng định giá trị học thuật

Tri thức thời đại trong đời sống xuất bản

Năm nay, Giải vinh danh 50 cuốn sách, trải rộng từ chính trị, kinh tế, khoa học, lịch sử, văn hóa đến văn học, thiếu nhi…, cho thấy sự cân bằng ngày càng rõ rệt giữa các lĩnh vực, giữa những công trình học thuật chuyên sâu với các tác phẩm văn học, giữa sách trong nước và sách dịch, giữa tri thức truyền thống và những vấn đề mới của thời đại.

Nhìn vào bức tranh này, có thể nhận ra thông điệp quan trọng, đó là tri thức đang hòa mình dòng chảy rộng lớn với tinh thần giao thoa của lịch sử, công nghệ, kinh tế, văn hóa và đời sống. Điểm nhấn nổi bật là hai giải A thuộc về các công trình: “Lịch sử Việt Nam bằng hình” của Đông A Books liên kết NXB Đại học Sư phạm và “Lịch sử Văn minh thế giới” (tác giả Will và Ariel Durant, NXB Khoa học xã hội và Viện Giáo dục IRED). Hai tác phẩm này đại diện cho hai hướng tiếp cận khác nhau nhưng gặp nhau ở điểm chung là quy mô đồ sộ, đầu tư công phu. “Lịch sử Văn minh thế giới” là công trình kinh điển của nhân loại, hai học giả Will Durant và Ariel Durant đã dành gần nửa thế kỷ để nghiên cứu, viết nên bộ sách đồ sộ gồm 11 phần, trong đó bản dịch tiếng Việt gồm 45 tập. Bên cạnh tầm bao quát lịch sử các nền văn minh từ cổ đại đến cận đại, công trình còn phân tích sự phát triển của triết học, tôn giáo, nghệ thuật, tư tưởng trong dòng chảy lịch sử. Trong khi đó, “Lịch sử Việt Nam bằng hình” lại tập hợp kho tư liệu phong phú gồm ảnh hiện vật, tranh vẽ, bản đồ và nhiều nguồn tư liệu thị giác quý giá, phác họa toàn cảnh quá trình dựng nước và giữ nước từ thời cư dân cổ xưa đến quốc gia hiện đại. Những lớp văn hóa rực rỡ của dân tộc, các trận đánh vang danh trong lịch sử, bao dấu tích của các triều đại… được tái hiện bằng hình ảnh trực quan. Nhờ đó, lịch sử trở nên gần gũi hơn với bạn đọc, nhất là thế hệ trẻ.

Danh sách các tác phẩm được vinh danh cũng cho thấy sự định hình ngày càng rõ của những cuốn sách cập nhật tri thức mới của thế giới đương đại, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và kinh tế. Cuốn “Chiến trường bán dẫn: Cạnh tranh chiến lược và tự chủ đổi mới sáng tạo của Trung Quốc thế kỷ XXI” của Phạm Sỹ Thành và Nguyễn Tuệ Anh là thí dụ tiêu biểu. Tác phẩm phân tích cuộc cạnh tranh khốc liệt trong ngành công nghiệp bán dẫn - lĩnh vực được xem là nền tảng của nền kinh tế số. Cùng mạch tri thức ấy, cuốn “Cuộc chiến vi mạch - Cuộc tranh đoạt công nghệ quyền lực nhất thế giới” của Chris Miller tiếp tục mở rộng bức tranh về ngành công nghiệp chip, cho thấy cách các quốc gia và tập đoàn công nghệ cạnh tranh để kiểm soát chuỗi cung ứng bán dẫn - yếu tố được ví như “dầu mỏ của thế kỷ XXI”.

Ở lĩnh vực khoa học sinh học, cuốn “Viết lại mã sự sống: Jennifer Doudna, chỉnh sửa gen và tương lai loài người” của Walter Isaacson lại đưa bạn đọc bước vào một cuộc cách mạng khác: Công nghệ chỉnh sửa gene CRISPR.

Những cuốn sách trên cho thấy thực tế đời sống xuất bản ngày nay đã hướng mạnh về những vấn đề lớn của tương lai cùng với các vấn đề kinh tế, quản trị và trật tự thế giới.

Một cuốn sách đáng chú ý khác trong danh sách vinh danh năm nay là “Khủng hoảng không bắt đầu từ truyền thông” của tác giả Lê Quốc Vinh. Cuốn sách đặt ra góc nhìn thú vị: Trong nhiều trường hợp, khủng hoảng truyền thông không phải bắt nguồn từ báo chí hay mạng xã hội, mà từ những vấn đề sâu xa trong vận hành của tổ chức. Tác giả cho thấy việc quản trị khủng hoảng không thể chỉ dừng lại ở xử lý thông tin mà cần bắt đầu từ việc xây dựng văn hóa tổ chức, minh bạch trong quản trị và trách nhiệm xã hội.

Những tiếng nói của văn chương

Năm nay cũng ghi nhận sự hiện diện đáng chú ý của văn học trong nước với những góc nhìn phong phú về con người và đời sống, từ ký ức tuổi thơ, tình cảm gia đình đến những suy tư về thân phận và xã hội. Có thể kể đến truyện dài “Dưới khung trời ngát xanh” của Lữ Mai gợi mở không gian tuổi thơ trong trẻo, giàu chất thơ... Ở mảng hồi ký và tự sự, “Gánh gánh… gồng gồng” của Xuân Phượng và “Những ô cửa gió lộng” của Lưu Tuấn Anh mang đến những trang ký ức chân thực về con người và thời đại, gắn với những dấu mốc lịch sử của đất nước. Bên cạnh đó, các tác phẩm như “Mưa đỏ” của Chu Lai hay “Thư cho em” của Hoàng Nam Tiến tiếp tục khơi dậy ký ức chiến tranh và những câu chuyện tình yêu, lý tưởng của một thế hệ.

Điểm đáng chú ý của Giải năm nay là từng bước ứng dụng công nghệ vào quá trình xét chọn. Theo đó, đối với những tác phẩm được đề nghị trao giải cao, ban tổ chức đã phối hợp với các đơn vị công nghệ để phân tích dữ liệu truyền thông, tổng hợp các ý kiến, phản hồi và mức độ quan tâm của công luận trên báo chí cũng như các nền tảng truyền thông số. Kết quả phân tích được tham chiếu trong khoảng 15-25% thang điểm đánh giá, trở thành nguồn thông tin bổ trợ bên cạnh các tiêu chí chuyên môn truyền thống.

Giải thưởng Sách Quốc gia thể hiện bức tranh về hệ sinh thái văn hóa đọc, từ biên tập viên, nhà xuất bản, đơn vị liên kết, hội đồng thẩm định cho đến bạn đọc. Đối với người viết, sự ghi nhận chắc chắn là nguồn động lực lớn. Song, điều khích lệ sâu xa hơn có lẽ là cảm giác rằng, những câu chuyện mình viết ra vẫn tìm được đường đến với bạn đọc.