NHỮNG “TÊN CƯỚP NGÀY TRẮNG TRỢN”
Công ước Berne (Bơn) có hiệu lực tại Việt Nam từ tháng 7 năm 2004, vậy mà sau tám năm thực thi, việc bảo hộ bản quyền cho các tác phẩm văn học nghệ thuật vẫn chỉ là “điệp vụ bất khả thi”. Luật xuất bản cũng đã được thực hiện bảy năm, thế nhưng mong ước được pháp luật bảo vệ trước những “kẻ cướp ngày trắng trợn” của các nhà xuất bản có uy tín vẫn cứ mãi “mơ về nơi xa lắm”.
Trong phiên thảo luận về Dự án sửa đổi Luật xuất bản giữa tháng sáu vừa qua, các đại biểu Quốc hội đã rung lên tiếng chuông báo động về tình hình in lậu, in sách giả đang xảy ra phổ biến và trở thành nguy cơ đe dọa, làm yếu ngành xuất bản cũng như xâm phạm nghiêm trọng quyền sở hữu trí tuệ. Nếu năm 2004 Việt Nam mới có 160 cơ sở in thì sau tám năm con số đã vọt lên 1.500. Vài năm trở lại đây, nhiều vụ in lậu bị phát hiện nhưng chủ yếu chỉ dừng lại ở mức xử phạt hành chính, vài vụ bị xử lý hình sự nhưng mức án khá nhẹ vì khung hình phạt quy định với tội danh này còn thấp, chưa đủ sức răn đe.
Sách lậu là “chuyện thường ngày” mà mỗi đơn vị làm sách - cả quốc doanh lẫn tư doanh đều đang phải chấp nhận “sống chung với lũ”. Đàng hoàng rao bán 100% giá bìa trong nhà sách hay giảm giá “kịch trần” 45% - 55% giữa những con phố sách nhộn nhịp. Sách thật “đánh đu” cùng sách giả. Sách lậu, sách nối bản đầy đủ tem nhãn - mã vạch - logo nhà xuất bản “khoe sắc” cùng sách scan cẩu thả - chất lượng in ấn lem nhem. Những kẻ trục lợi trên mồ hôi, công sức của các đơn vị xuất bản chân chính đang ngày một ăn nên làm ra, mặc cho “khổ chủ” oằn lưng gánh chịu “thiệt đơn thiệt kép”.
Gọi những kẻ làm liều ấy là “cướp ngày” không oan. Bởi hình thức “ăn cướp” ngày mỗi thêm tinh vi, khó kiểm soát. Bởi chúng đường hoàng ăn cướp giữa thanh thiên bạch nhật mà người bị hại rất khó để đòi lại sự công bằng. Bằng “cái mũi đánh hơi” rất thính nhạy, một sản phẩm tiềm ẩn khả năng hút khách, bán chạy vừa xuất xưởng sẽ ngay lập tức bị “luộc” không thương tiếc. Giấc mơ thu lợi nhuận của những người làm sách chân chính đã nhanh chóng biến thành mây khói.
Không quản lý phí, không thuế, không chi phí mua bản quyền, không nhuận bút mà cũng chẳng phải trả phí biên tập, chế bản, một vốn mười lời, lợi nhuận quá lớn của in lậu còn đủ sức kéo cả một số cá nhân thuộc các ngành liên quan tới lĩnh vực xuất bản “bảo kê”, hùn vốn làm ăn hoặc góp sức ở một công đoạn nào đó rồi hưởng lợi.
Khi bị in lậu, chủ sở hữu trí tuệ bị thiệt hại, cơ quan xuất bản thua lỗ, nhà nước thất thu một khoản tiền thuế khổng lồ mỗi năm. Người tiêu dùng thiệt hại đủ đường, khi phải đọc thứ hàng giả, phế phẩm từ hình thức tới nội dung.
NHỮNG KẺ “GIANG HỒ BỊT MẶT”
Sách in truyền thống bị xâm hại bản quyền đã khó triệt tiêu. Nạn sách điện tử (e-book) lậu, không bản quyền đang được “phá giá” hoặc bị các cư dân mạng hồn nhiên chia sẻ miễn phí trên rất nhiều diễn đàn mới là hình thức ăn cướp khiến các đơn vị xuất bản bó tay. Nói tới e-book lậu, các đơn vị xuất bản trong nước hiện nay như Trẻ, Kim Đồng, Nhã Nam, Bách Việt, Chibooks, Đông A... đều phải lắc đầu ngao ngán vì phần lớn sách của họ đều bị những kẻ giấu mặt “thuổng” và tung lên mạng làm thành sách điện tử, phát tán rộng rãi.
Có thể liệt kê một số “kẻ cướp bịt mặt” đình đám như e-thuvien.com/forums, vnthuquan.net, ebook4u.vn, ebook.edu.vn, viet-ebook.co.cc, download.com.vn/ebook, vietnamwebsite.net/ ebook, share-book.com/chia-se-ebook,... Trong đó, mỗi trang web hoặc diễn đàn này thường thu hút trung bình tới nửa triệu thành viên, quyền lợi tham gia là được phép tải xuống miễn phí hoặc có bán phí mỗi lượt cho tất cả e-book trong danh sách. Điều đó đồng nghĩa với việc ngần đó người đã sử dụng trái phép sản phẩm sách của các đơn vị trên mà không phải trả tiền hoặc chỉ trả một số tiền rất ít so với giá trị thực của cuốn sách. Và đối tượng thu lời chính, đương nhiên, là những chủ nhân website giấu mặt này.
Chỉ cần lướt qua trang e-thuvien.com là thấy con số khổng lồ 751.638 thành viên (tính tới ngày 1-7-2012) với 213.964 lượt bài, 26.310 đề tài được các thành viên này tích cực phân công nhau đánh máy lại từ sách thật và đẩy lên trang web một cách trắng trợn, rồi làm thành e-book trái phép với số lượng hàng trăm nghìn đầu sách. Bình thường, công đoạn sản xuất một cuốn sách mất trung bình nửa năm nhưng ngay sau khi sách giấy “ra lò”, việc biến thành e-book tung lên mạng chỉ mất vẻn vẹn vài ngày. Theo nhà văn Đinh Hương, đại diện nhà sách Bách Việt thì từ hơn hai năm trước, 80% sách Bách Việt đã bị làm e-book trái phép và phát tán trên mạng. Bà Nguyễn Thị Thanh Hà, Phó Giám đốc Công ty Phương Đông rất đau xót khi hầu hết các sách do Phương Đông xuất bản đều bị làm e-book không xin phép và ngang nhiên đưa lên nhiều website. Bà Nguyễn Quỳnh Trang, đại diện Công ty Nhã Nam thừa nhận mặc dù biết rất nhiều sách của họ bị làm lậu và phát tán nhưng công ty đành “chịu bó tay” bởi tính chất khó kiểm soát của các trang web và diễn đàn trôi nổi trên.
CẦN “BÀN TAY RẮN” ĐỂ TRIỆT TIÊU SÁCH LẬU
Ông Nguyễn Văn Phước - Giám đốc Công ty văn hóa sáng tạo Trí Việt có lẽ là “chàng hiệp sĩ” bền chí, kiên gan nhất trên chặng hành trình nhọc nhằn với nạn nhức nhối này. Là “cha đẻ” của những bộ sách bán chạy nhất như Quà tặng cuộc sống, Chicken soup for soul, Quẳng gánh lo đi mà vui sống, Đắc nhân tâm..., ông vô cùng bức xúc khi phải đối diện với sản phẩm nhái dán biểu tượng First News ở mọi nơi, mọi lúc. Từ nhà sách chính danh đến chiếu sách vỉa hè, từ cơ sở in ấn tới các kho chứa. Tốn nhiều tiền bạc và thời gian đi khảo sát xem sách của đơn vị mình bị in lậu ra sao, ông Phước cay đắng tâm sự: “Chỉ mất công mua sách lậu về làm đối chứng với bản gốc chứ chẳng có ích lợi gì”. Nỗ lực sau đó của First News, khi kết hợp với các lực lượng chức năng đã thu được kết quả khả quan hơn, với hàng chục nghìn sách thành phẩm cùng nhiều bản kẽm đã bị thu giữ, tiêu hủy. Suốt ba năm trời, từ 2009 đến 2011, Trí Việt cũng đã theo dõi và phát hiện rất nhiều trung tâm ngoại ngữ tổ chức quy mô việc sao chụp sách cùng đĩa CD những chương trình luyện thi TOEFL, iBT, TOEIC mà đơn vị đã mua bản quyền của NXB Compass để bán cho học viên thu lợi. Và phải đợi tới tháng 3 năm 2012, khi đã thu thập trong tay đầy đủ bằng chứng, vật chứng vi phạm của cả chục trung tâm, công ty đã chọn khởi kiện hai trường Anh ngữ với hành vi sao chép kéo dài, có hệ thống. Kết quả, trường đầu chấp nhận xin lỗi và đền bù thiệt hại bằng khoản tiền 380 triệu. Nhưng trung tâm sau, dù đã thừa nhận hành vi sai trái nhưng vẫn kiên quyết không chịu bồi thường. Trí Việt tuyên bố sẽ kiên định theo đuổi vụ kiện đến cùng, bởi “chúng tôi không muốn sống chung với sách lậu và những vi phạm nghiêm trọng về bản quyền trong xã hội. Chúng tôi mong pháp luật được thực thi nghiêm minh nhất, giúp các NXB đứng đắn có được môi trường trong sạch và những kẻ quen thói ăn cướp dần dần sẽ phải chùn tay”.
Thắng lợi ban đầu, tuy nhỏ bé nhưng cũng là một tín hiệu vui. Khi các đơn vị làm sách chân chính đã có niềm tin, rằng có chiến đấu mới có thắng lợi. Nhưng đích đến còn ở thì tương lai, khi nhìn đi ngó lại lực lượng hiện vẫn chỉ duy nhất một chàng hiệp sĩ. Mà lũ kẻ cướp đã lộ diện hay còn giấu mặt thì đông vô cùng. Muốn có chiến thắng, đành trông mong vào sự cứng rắn của bàn tay pháp luật, sự hiệu quả của những điều khoản trừng trị đủ sức răn đe. Bởi nếu không có sự hỗ trợ hữu hiệu từ phía các cơ quan hữu trách ấy, mọi cố gắng của một vài đơn vị riêng lẻ chống lại nạn sách lậu khác nào Đông Ki-xốt đối đầu với chiếc cối xay gió!
