Những bi kịch cùng chung nguyên nhân
Là một chuyên gia tâm lý, ông Nguyễn An Chất từng được mời tư vấn cho không ít gia đình đang gặp khó khăn với những cô cậu tuổi học trò a dua theo bạn, học đòi làm sang, có những định hướng "phá cách" trong suy nghĩ và lối sống. Trường hợp của T, bố mẹ lên Hà Nội làm thuê khi em chưa ra đời. Hằng ngày hai vợ chồng gánh hàng thuê ở chợ Long Biên. Hai năm sau vợ chồng sinh ra T, họ sống trong căn nhà nhỏ bên bãi Phúc Tân. Cuộc sống chật vật, khó khăn song họ đã nỗ lực bằng mọi cách để nuôi con ăn học. Nay, ông bố làm "ôsin" chăm sóc bệnh nhân trong bệnh viện, bà mẹ bán hàng hoa quả ở chợ. Nghèo nhưng họ vẫn chắt chiu cho cậu con trai bằng bạn bè.
Điều khiến mẹ T tìm gặp chuyên gia tâm lý là bởi sự thay đổi đến chóng mặt của con. Từ một đứa bé lên chín tuổi đã biết nấu cơm, giúp bố mẹ việc nhà, lại trở thành một cậu học sinh cấp ba mải đua bạn đua bè, bê trễ việc nhà, thường xuyên đi chơi đêm. Cậu còn dọa bỏ học và sẽ bỏ nhà ra đi khi bố mẹ không đáp ứng được nhu cầu ăn chơi của cậu... Khi được phân tích mẹ T bật khóc nhận ra, con trở nên như vậy, trước hết là do bố mẹ mải miết làm ăn không dành nhiều thời gian sát sao con cái đến nơi đến chốn.
Nhiều bi kịch trong gia đình hiện đại là do bố mẹ không có nhiều thời gian dành cho con cái. Theo thống kê của Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới, thì có tới 1/3 ông bố cho biết dành cho con cái ít hơn một giờ/ngày. Khoảng 20% ông bố và 7% bà mẹ không có thời gian dành cho con cái. 1/3 bậc bố mẹ khẳng định khó khăn về thời gian là quan trọng nhất. Tức là họ gặp khó khăn về thời gian nhiều nhất để trò chuyện cùng con. Trong đó, các bậc bố mẹ ở thành thị gặp rắc rối này nhiều hơn bố mẹ ở nông thôn. Thời gian ở cạnh con cái eo hẹp là một phần nguyên nhân khiến cho các em ở độ tuổi vị thành niên xa cách bố mẹ. Dần dần các em không còn coi bố mẹ là chỗ dựa tinh thần để chia sẻ những tâm tư tình cảm của mình. Với thực trạng này, nhiều em sẽ không được uốn nắn và dạy dỗ kịp thời nếu có dấu hiệu hư hỏng.
Theo các nhà nghiên cứu về gia đình, thiếu sự quan tâm của gia đình là một phần nguyên nhân dẫn đến nhiều vụ việc trẻ em hư hỏng, hoặc phạm tội trong những năm gần đây. Thực tế ở nhiều nơi đã xảy ra các vụ "manh động" ở lứa tuổi này, như ra đường không chịu đội mũ bảo hiểm, cảnh sát giao thông đuổi thì đâm xe thẳng vào cảnh sát, rồi nhìn đểu, cãi nhau vài câu là có thể gọi bạn bè đến đánh nhau, thậm chí dùng đến mã tấu phang người... Ông Nguyễn An Chất dẫn theo một kết quả điều tra xã hội học cho chúng ta - những người lớn nhiều điều để suy nghĩ: Trong 40% số trẻ chưa thành niên vi phạm pháp luật được trực tiếp phỏng vấn cho biết, đang sống trong hoàn cảnh gia đình, như: 12% chỉ sống với mẹ, 4% chỉ sống với bố, 3,1% sống với cha mẹ kế, còn lại sống với người khác. Trong số người chưa thành niên vi phạm pháp luật có tới 17% là những trẻ lang thang, vô gia cư. Đáng chú ý là hơn 71% số trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật trả lời rằng, "không nhận được sự quan tâm, chăm sóc đầy đủ của cha mẹ và gia đình".
Điều đáng buồn là, gia đình lẽ ra phải là một nơi đầy tình thương yêu, an toàn và hạnh phúc. Nhưng đối với không ít người, gia đình lại là nơi phát sinh sự sợ hãi, đau đớn và khổ sở. Đó là những đứa trẻ lớn lên trong những gia đình có bố nghiện ngập, rượu chè, luôn bạo hành với các thành viên trong nhà. Theo một thống kê cho thấy, bạo lực gia đình để lại những hậu quả hết sức tiêu cực: 89% gây tổn thương về tâm lý, tinh thần, 90% gây tan vỡ gia đình; 91% ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em, gây mất niềm tin vào gia đình, dẫn đến trẻ chán học, dễ sa ngã vào tệ nạn xã hội, hoặc có hành vi vi phạm pháp luật. Tính cách người con cũng bị ảnh hưởng khi sống trong những gia đình phụ nữ chịu sự bạo hành của chồng, mà hầu hết những lần lăng mạ, đánh đập đều diễn ra trước mặt con cái. Nhiều nghiên cứu cho thấy, hầu hết những đứa trẻ sống trong môi trường gia đình bạo lực có những biểu hiện tâm lý khác thường so với những đứa trẻ khác.
| Anh Đỗ Duy Vị, điều phối hoạt động trẻ đường phố của Tổ chức trẻ em Rồng xanh: Em từng là một trẻ em lang thang đường phố, từng có những ngày tháng sống trong hoang mang khi không có một gia đình, khát khao được ở trong vòng tay cha mẹ. Rồi em được tổ chức Rồng xanh cưu mang, gặp nhiều em nhỏ có hoàn cảnh còn bất hạnh hơn mình. Nhìn vào tấm gương các anh chị tình nguyện viên của tổ chức, em đã xin ở lại đây để học tập và có điều kiện hỗ trợ, chỉ bảo các em nhỏ lang thang khác. Nhân đây, em cũng muốn nhắn gửi một câu: Các em hãy quý trọng tổ ấm gia đình. Nếu nhỡ em nào không may mắn thì cũng đừng lang thang, khổ lắm; hãy tìm đến những người thân, các tổ chức xã hội và thật tâm coi đấy như gia đình để cùng vun vén và xây dựng. |
Hạnh phúc gia đình. Ảnh: LÊ VĂN
Sức mạnh của yêu thương
Không thể phủ nhận thực tế, cuộc sống hiện đại đã khiến cho gia đình trở thành một yếu tố thiếu tính bền vững hơn bao giờ hết. Việc giáo dục con cái không thể theo cách thức truyền thống nữa. Vậy, trước nhịp sống hiện đại, các bậc phụ huynh nên làm gì để truyền sức mạnh, tạo một không gian an toàn, đầy tình thương cho con trong ngôi nhà của mình?
Chuyên gia tâm lý Trịnh Trung Hòa cho rằng, dù con cái sau này có học lên cao, dù sách vở có giúp nhiều trong việc nuôi dưỡng nhân cách đẹp, cũng không thể thiếu(hoặc không thể bằng) những bài học làm người từ nhỏ của bố mẹ, bởi họ được bố mẹ giáo dục ngay từ tấm bé. Ông nhấn mạnh, nhiều người có tính cách lịch sự, thật thà, giàu lòng tự trọng, tôn trọng lẫn nhau và tương thân tương ái, phần lớn là được thừa hưởng từ sự dạy dỗ của bố mẹ, của truyền thống gia đình. "Tôi đã già, nhưng hằng ngày vẫn dạy con cháu những lề lối gia đình, đó là đi thưa về gửi, phải biết kính trên nhường dưới, yêu thương đùm bọc lẫn nhau để gia đình luôn yên ấm. Câu nói "anh em như thể tay chân" cũng được các con lắng nghe, và sống theo" - ông Trung Hòa chia sẻ.
Dù xã hội có hiện đại đến đâu, thì lối sống của bố mẹ vẫn ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành nhân cách các con. Trẻ em thường rập khuôn theo cách hành xử của bố mẹ hay người lớn trong gia đình. Thái độ và cách hành xử của con trẻ thường mô phỏng lại những điều mà các em mắt thấy tai nghe từ lời nói và hành động của người lớn. Cho nên, khi bố mẹ sống cùng con, đừng quên rằng mỗi hành vi của mình dù vô tình hay hữu ý đều là kiểu mẫu cho con cái noi theo và muốn hay không, bậc cha mẹ vẫn là tấm gương của con mình. Sự đúng mực có thể từ những việc rất nhỏ như cách sắp xếp bàn học ngăn nắp, đến cách phân chia thời gian biểu trong ngày sao cho hợp lý, đến cách sống khoa học, trung thực, cần cù của bố mẹ, đều là tấm gương để con nhìn vào học hỏi.
Ông Trung Hòa đưa ra lời khuyên, bậc bố mẹ nên dành nhiều thời gian hơn để dạy dỗ bằng tình yêu thương. Trước khi đi ngủ mỗi tối bố mẹ nên dành thời gian đọc sách cùng con - một cách bày tỏ tình yêu thương và nuôi dưỡng tâm hồn đẹp cho con. Cùng với việc học ở trường, đọc sách cũng chính là quá trình nuôi lớn nhận thức, cảm xúc. Cuộc sống hiện đại, bữa cơm gia đình, vốn là một nếp sống đẹp trong mỗi gia đình Việt cũng nên được duy trì. Bữa cơm dù đạm bạc nhưng đấy chính là nơi gặp gỡ, sẻ chia của các thành viên trong nhà, tăng thêm tình cảm và gắn kết yêu thương. Từ sự gắn bó, gần gũi bố mẹ quan tâm và ủng hộ những ước mơ của con, tìm ra điểm mạnh của con giúp con phát huy. Khuyến khích các con có ít nhất được một sở thích liên quan đến hoạt động thể chất như khiêu vũ, bơi lội, bóng đá... Bố mẹ cũng cần lắng nghe những điều con mình muốn nói, để các con nhận ra rằng, quan điểm và ý kiến của các con tuy nhỏ nhưng vẫn rất được coi trọng.
| Gia đình với những giá trị chuẩn mực tốt đẹp, luôn luôn là điểm tựa thiêng liêng của mỗi người. Một đứa trẻ lớn lên trong tình yêu thương, như thể được học cách sống lễ nghĩa dưới một mái trường đặc biệt trong đời. |
Nhìn rộng ra, cùng với cái nôi gia đình, nhà trường và xã hội là ba yếu tố xây dựng nên nhân cách con người. TS Phạm Mạnh Hà, Phó Trưởng khoa Công tác Thanh niên, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam cho rằng, gia đình vẫn là nhân tố quan trọng nhất vì gia đình là môi trường đầu tiên nuôi dưỡng nhân cách. Có rất nhiều gia đình đang muốn nuôi dạy con trở thành những đứa trẻ giỏi giang hơn người, nhưng lại quên đi những tiêu chí đạo đức, nhân cách và cách ứng xử - những yếu tố rất quan trọng, rất cần phải được trang bị và hoàn thiện cho con em mình. Bởi vậy, từ phía gia đình, bố mẹ cần dành những thời gian trong ngày nhất định để gần gũi, giáo dục con cái. Phía nhà trường, môn học giáo dục công dân cần được tăng thời lượng và có nhiều hình thức đào tạo ngoại khóa mang tính giáo dục con người. Các tổ chức xã hội nên tổ chức các mô hình hỗ trợ tâm lý cho thanh thiếu niên, cùng chung tay tạo ra những sân chơi bổ ích, trung tâm học tập cộng đồng mà nơi đó các em vừa được học tập, vừa vui chơi và chia sẻ, kết bạn, tạo sự hứng khởi trong cuộc sống.
