Vẫn chỉ là mong ước
Con bò Zebu được anh Lương nhận từ năm 2015 theo dự án giảm nghèo của xã. Lúc đó, cả xã Sơn Liên, huyện miền núi Sơn Tây (Quảng Ngãi) được cấp một con bò đực và sáu con bò cái Zebu. Với giá mỗi lần thụ tinh từ 200-300 nghìn đồng, anh Lương nhẩm tính số tiền thu được từ thụ tinh bò cái Zebu và đàn bò trong xã cũng cho thu nhập khá.
Hai năm sau, ước mong thu nhập từ bò vẫn chỉ là mong ước. Bò cái Zebu thì ít, bò cái trong vùng nhiều nhưng bà con không thuê phối giống. Những lúc bà con thuê bò theo kế hoạch anh còn thu được tiền. Còn lúc thả rông trên đồng, trên núi, bò của anh “đi ngoài kế hoạch” thì anh đành bó tay.
“Những lần mình đích thân dắt nó đi phối giống thì thu tiền được, còn mấy lúc nó “tự đi” mình đâu có biết. Bò cái trong thôn thì đẻ liên tục mà tiền thì không có. Thụ tinh trong kế hoạch thì ít, ngoài kế hoạch thì nhiều làm sao mà lời được”, anh Lương than thở.
Cách quãng đường vài lần quăng dao bên kia dãy núi, anh Hồ Văn Xoay ở thôn Gò Rô, xã Trà Phong cũng loay hoay với mô hình giảm nghèo của mình. Cuối năm 2016, anh Xoay được xã cấp 10 con thỏ giống và được hướng dẫn kỹ thuật nuôi cặn kẽ. Hớn hở nhận con giống, anh đầu tư chuồng nuôi thỏ trước nhà, vừa tiện chăm sóc vừa ngắm đàn thỏ trắng với niềm tin thoát nghèo. Cho thỏ ăn, chăm sóc đầy đủ, anh không hiểu sao cả đàn chết sau hai tháng.
Hỏi anh, anh lắc đầu ngán ngẩm: “Mình cũng làm theo hướng dẫn mà sao nó chết hết! Các anh trên xã nói đưa thỏ lên mùa mưa thì làm sao nó sống được. Thỏ con không chịu được cái lạnh của núi đâu. Chuồng trại này chắc để nuôi chim chơi thôi chứ biết làm gì. Giờ có cho nữa cũng không nuôi”.
Anh Đinh Văn Lương chăm sóc con bò Zebu.
Ồ ạt nhưng kinh nghiệm cũ
Giai đoạn 2014 - 2017, tỉnh Quảng Ngãi đầu tư nhiều mô hình kinh tế giúp đồng bào miền núi thoát nghèo. Những mô hình nuôi cây, con giống lai cũng bắt đầu rầm rộ. Bò Zebu, dê Bách Thảo, thỏ, heo rừng lai, chuối Đồng Nai ồ ạt đến tận thôn bản xa xôi. Anh Đinh Văn Cấy nhớ lại, đi tập huấn thấy đàn chăn nuôi mô hình to, khỏe, giá cao ai, cũng phấn khởi. Khi cán bộ cho chọn giống, bà con nhất quyết chọn… giống lai. Từ lai nước ngoài như bò Zebu đến lai trong nước như chuối Đồng Nai, cứ lai là chọn. Thời điểm ấy, các hộ nghèo ở thôn bản rộn ràng nuôi, trồng giống lai. Anh Cấy cũng hớn hở nhận hai con dê lai Bách Thảo với dự tính phát triển thành đàn để thoát nghèo. Thời gian đầu, anh chăm dê trong chuồng, đi hái lá rừng cho ăn. Sau vài tháng bận chặt keo thuê, anh thả rông. Nhưng một con chết, con còn lại cũng chết sau khi đẻ. Chán nản, chuồng trại bỏ hoang cả năm anh không ngó ngàng. Giấc mộng thoát nghèo từ dê cũng tan vỡ.
Nuôi “giống tây” nhưng nếp nghĩ “vẫn ta” nên tập tục thả rông, bỏ chợ như cũ. Những cây, con giống lai lần lượt chết dần trước sự ngạc nhiên của đồng bào rẻo cao. “Dê lai khó nuôi quá, khó hơn bò, heo. Dê địa phương lá gì nó cũng ăn, còn dê lai thì không ăn được. Mình phải đi hái, chọn lá non trên cao. Vì mình bận rẫy nên thả rông thôi”, anh Cấy phân bua.
Xã Trà Phong, huyện Tây Trà triển khai hai mô hình nuôi thỏ và heo rừng lai. 40 con thỏ giống trị giá 50 triệu đồng chết sau hai tháng vào bản. Mô hình nuôi thỏ phá sản. 30 con heo rừng lai hơn 130 triệu đồng đến nay chỉ còn tám con. Chuồng trại đầu tư trên rẫy, bà con cũng không biết làm gì ngoài tháo dỡ… đun bếp.
Cần thay đổi cách làm
Không chỉ thất bại do nếp nghĩ, cách làm, chất lượng cây con giống cũng làm khổ bản làng. Vợ chồng anh Đinh Văn Thư được cấp gần 200 cây chuối giống Đồng Nai. Dự kiến hơn một năm sau sẽ thu hoạch vài chục triệu đồng. Thế nhưng chỉ vài tuần, nửa số cây chuối trong vườn rũ lá, chết dần. Số còn lại èo uột, phát triển chậm hơn giống chuối bản địa. “Lúc nhận về thì thấy cây cũng được nhưng mang đi trồng thì tui thấy nhiều cây bị hư rễ, một số cây không có rễ. Cây giống vậy thì làm sao trồng được. Cũng may là chuối chết mọc lên mầm mới. Giờ phải xới đất, bón phân không biết có sống được không”, chị Đinh Thị Kim, vợ anh Thư phân trần.
Nghịch lý ở vùng cao Quảng Ngãi là mô hình cây, con giống lai triển khai ồ ạt nhưng khả năng tiếp thu ứng dụng kỹ thuật của đồng bào còn hạn chế. Bên cạnh đó, thổ nhưỡng, khí hậu, phong tục, tập quán cùng thói quen ăn sâu vào nếp sống nhà sàn không phù hợp với chăn nuôi kiểu mới. Những lý do ấy đã khiến nhiều mô hình giảm nghèo ở miền núi Quảng Ngãi chết yểu. “Chúng tôi cũng muốn đưa các giống mới, giống lai hiệu quả kinh tế cao cho bà con. Làm sao tăng năng suất, tăng thu nhập giúp làng bản thoát nghèo. Nhưng cũng không lường trước được những bất hợp lý, tồn tại nên nhiều mô hình thất bại”, bà Huỳnh Thị Thanh Thúy, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Tây Trà biện giải.
Ông Trần Trung Triết, Chủ tịch UBND huyện Ba Tơ thì cho rằng, các chương trình giảm nghèo, 30a, 135 đã thay đổi diện mạo các huyện miền núi Quảng Ngãi. Tuy nhiên, cũng phải nhìn nhận, nhiều mô hình giảm nghèo thất bại ngay từ khi khởi xướng. “Đưa các cây, con giống lai từ nơi khác về mà không cân nhắc. Khi làm mô hình thì cán bộ nông nghiệp làm hết sức, chăm sóc kỹ nhưng khi chuyển giao cho dân thì giao khoán cho đồng bào, thiếu giám sát nên nhiều mô hình chết yểu, lãng phí”, vị lãnh đạo huyện nói thêm.
Khi những bài toán kinh tế dù nhỏ trên rẻo cao chưa được tính toán thấu đáo thì những bi - hài tiếp tục xôn xao đỉnh núi. Những xôn xao đó kéo theo không ít lãng phí đi cùng…
