Từ năm 2010 đến nay, sạt lở ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đã cướp đi sinh mạng của nhiều người, cuốn trôi hàng trăm căn nhà và buộc gần 1.000 hộ dân phải rời bỏ nơi ở. Hàng năm, vùng châu thổ mất 20-30 km đường giao thông, 200-300 ha rừng ngập mặn… tạo ra những “vùng trũng mới”. Nước mặn xâm nhập ngày càng sâu đe dọa sinh kế của hàng triệu người đặt ra yêu cầu cấp bách phải có những giải pháp bền vững bảo vệ vùng đất này.
Lún, lở nuốt dần đất sống
Nằm ở đầu nguồn ĐBSCL, An Giang đang đối mặt với sạt lở gia tăng cả quy mô lẫn tần suất. Từ đầu năm đến nay, hơn 50 điểm rạn nứt, sụt lún, sạt lở bờ sông, kênh, rạch dài hơn 2.000 m đã khiến 11 căn nhà sụp hoàn toàn, gần 60 căn phải di dời khẩn cấp. Sinh ra và lớn lên bên bờ Bắc kênh Xáng, xã Tân Châu, ông Nguyễn Văn Tốt, 60 tuổi, chỉ vào móng nhà lộ trơ bê-tông chơi vơi trên miệng vực, giọng run run: “Kênh ngày xưa rộng 150 thước, giờ gần 300 thước, lở nhiều lắm. Nước đã cuốn trôi cả dãy nhà và tuyến lộ gần kênh. Giờ nước ăn sâu vào ấp, hàng trăm hộ treo mình bên bờ, chẳng biết khi nào sụp xuống. Muốn dời đi cũng không có đất, đành bám trụ”.
Từ bao đời, tập quán người miền Tây sống dọc theo con nước, nhà tranh mái lá, thuận tiện cho ghe thuyền. Nay, đô thị hóa nhà lá nhẹ thay bằng nhà kiên cố đè nặng lên bờ đất yếu, tàu thuyền tốc độ cao qua lại tấp nập tạo sóng khoét sâu chân bờ. Đô thị hóa khiến cồn bãi co hẹp dần, nền thấp hơn mực nước, tạo vòng xoáy khốc liệt chưa có điểm dừng.
Ấp Mỹ Thuận, xã Mỹ Hòa Hưng (An Giang) nằm giữa sông Hậu là minh chứng sống của vòng xoáy sạt lở. Mỗi con nước lên, mỗi đợt lũ về, cả ấp náo loạn di dời đồ đạc. Trên nền đất nứt nẻ, những ánh mắt thấp thỏm hướng về sông, bất lực nhìn hiện thực hãi hùng, bi thương trước vòng xoáy sạt - lún không ngừng. Bàng hoàng nhìn căn nhà mất cả đời gây dựng vừa sụp xuống sông, bà Dương Thị Dọn kể: “Nhà tôi trôi trong chớp mắt, chỉ kịp chạy thoát, chẳng mang theo gì. Giờ không biết bấu víu vào đâu, nước chảy xiết quá”.
Nhiều năm qua, hàng trăm hộ chứng kiến tàu hút cát nối đuôi nhau múc dọc tuyến sông qua cồn khiến tình trạng sụt lún ngày càng nghiêm trọng. Ông Lý Hùng Vũ kể: “Tàu nạo vét từ 4-5 giờ kéo dài đến khuya, chỗ nào múc là chỗ đó sụt. Bè nuôi cá cách vài chục mét, chỉ qua 1-2 ngày lòng sông tụt cả chục mét, lồng bè gãy luôn. Lòng sông tụt thì cồn bãi cũng sụt theo”.
Ông Đặng Tấn Lộc, Phó Chủ tịch UBND xã Mỹ Hòa Hưng, cho biết: “Tình hình sạt lở ở Mỹ Hòa Hưng đã vượt ngưỡng báo động. Chỉ từ tháng 9-11/2025, xã ghi nhận 4 vụ sạt lở nghiêm trọng, 7 căn nhà rơi xuống sông, 32 hộ với hàng trăm nhân khẩu buộc phải di dời, thiệt hại ước hơn 2,4 tỷ đồng. Riêng chiều 31/10 tại ấp Mỹ Thuận, con sóng cuốn trôi 150 m bờ, xóa sổ một tuyến đường, khiến 12 hộ, khoảng 44 người mất chỗ ở. Xã đã báo cáo tỉnh và hỗ trợ mỗi hộ 3 triệu đồng để di dời tạm thời, ổn định cuộc sống”.
Xói lở bờ biển, suy thoái rừng ngập mặn
Những năm gần đây, khai thác cát trên sông Mê Công tăng mạnh cả thượng và hạ lưu, với sản lượng gần bằng lượng bùn cát tự nhiên. Trung bình mỗi năm Campuchia khai thác khoảng 29,5 triệu tấn, Thái Lan 6,5 triệu tấn/năm, Lào 2,4 triệu tấn. Riêng Việt Nam khai thác khoảng 11 triệu tấn, chiếm hơn 1/4 lượng bùn cát về Tân Châu, Châu Đốc. Khai thác cát quá mức, sai phép không chỉ hạ thấp lòng sông, làm sạt lở bờ, mà còn gây ra hao hụt phù sa bồi đắp, khiến bờ biển xói lở và rừng ngập mặn suy giảm.
Ông Bùi Quốc Nam, Phó Hạt trưởng Quản lý Đê điều Biển Tây, người đã có gần 30 năm gắn bó với quản lý đê điều khu vực này, chia sẻ: “Cà Mau có ba mặt tiếp giáp biển dài 310 km, rất dễ tổn thương trước xói lở. Trước đây, rừng phòng hộ còn dày, bà con nuôi ba khía, nhọp hay sò huyết, nhưng nay rừng mất, sinh kế bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Phía trong đê, nếu đai rừng suy giảm, cây lúa gặp nước mặn năng suất sẽ suy giảm”.
Ông Tăng Quốc Chính, Trưởng phòng Kiểm soát an toàn thiên tai, Cục Quản lý Đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp & Môi trường), cho biết: “Từ năm 2016 đến nay, xuất hiện trên 1.000 điểm sạt lở, sụt lún với tổng chiều dài khoảng 53 km. Điển hình, đê biển Tây Cà Mau có đoạn 200 m bị hạ thấp 1,5-2 m, uy hiếp các tuyến đê và cơ sở hạ tầng ven kênh. Tổng cộng ghi nhận trên 800 điểm sạt lở bờ sông, bờ biển và kênh rạch, dài hơn 1.000 km, diễn biến phức tạp, khó lường”.
Mất rừng ngập mặn, sụt lún đất, khai thác cát quá mức cùng việc ngăn dòng phù sa vào nội đồng bởi hệ thống đê bao và 128/231 hồ chứa thượng nguồn là những nguyên nhân chính thúc đẩy tốc độ xói mòn. GS Tanaka (Đại học Tohoku, Nhật Bản) cảnh báo: “Đập thượng nguồn và hệ thống đê bao chặn trầm tích xuống hạ lưu, khiến lượng phù sa bồi đắp giảm 90-96% so với giai đoạn trước 2000-2010. Hệ quả là lòng sông, kênh rạch bị hạ thấp, cao trình đồng bằng sụt lún nhanh hơn tốc độ nước biển dâng, tạo điều kiện cho xói lở và xâm nhập mặn sâu vào nội đồng”.
Cần giải pháp đồng bộ
Trước diễn biến ngày càng khốc liệt của biến đổi khí hậu, các tỉnh ĐBSCL đang kết hợp giải pháp công trình và phi công trình để bảo vệ sinh kế, hạn chế thiệt hại. Tại Đồng Tháp, tỉnh đầu tư các công trình tích nước ngọt quy mô khu vực như cống Bảo Định, kênh Nguyễn Tấn Thành, đồng thời trám lấp giếng khoan không bảo đảm, hạn chế cấp phép giếng mới, nhằm kiểm soát khai thác nước ngầm và giảm sụt lún. Ở Vĩnh Long, việc nâng cao năng lực dự báo, vận chuyển nước ngọt bằng sà-lan và xử lý bằng công nghệ R/O giúp bảo đảm nguồn nước sinh hoạt cho người dân.
Ông Huỳnh Quốc Việt, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Cà Mau, cho biết: Cà Mau đang ưu tiên cấp nước sạch, phát triển nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu, xây dựng hồ trữ nước ngọt và kiến nghị đầu tư đường ống từ sông Hậu để giảm khai thác nước ngầm. Bên cạnh đó, tỉnh cũng phối hợp các tổ chức quốc tế triển khai mô hình đồng bộ vừa chống sụt lún, vừa chống sạt lở, bảo vệ đất và sinh kế người dân.
Cùng với nỗ lực của địa phương, hợp tác quốc tế và nghiên cứu khoa học đang cung cấp những giải pháp linh hoạt. Hơn 1.200 km kè chống sạt lở, trong đó kè ly tâm dự ứng lực bẫy bùn hiệu quả, có thể gây bồi lắng 10 cm/năm, góp phần ổn định bờ biển. Dự án Thích ứng với biến đổi khí hậu vùng ĐBSCL (MCRP) thí điểm làm đập tạm bằng thép tại U Minh, hạn chế sử dụng đất đắp, có cửa van điều tiết thuận lợi cho giao thông thủy và dễ dời chuyển. JICA (Nhật Bản) hỗ trợ Trường đại học Cần Thơ xây dựng trung tâm tri thức tích hợp dữ liệu, chuẩn hóa nghiên cứu và chuyển giao thông tin khoa học thành khuyến nghị chính sách. Trên nền tảng này, nhiều mô hình canh tác và thủy sản bền vững được triển khai, như: Nuôi tôm tuần hoàn siêu thâm canh đa loài, không thay nước; trạm cảm biến năng lượng mặt trời đo mực nước, NPK, pH, hỗ trợ điều tiết nước và phân bón theo thời gian thực…
Dù vậy, thách thức vẫn rất lớn! Ông Bùi Quốc Nam nhận định, nhiều công trình hạ tầng và đô thị hóa tạo tải trọng lên nền đất yếu, gây “lún ngược” giữa mố cầu, đường và khu dân cư. Để tránh nước dâng đến đâu, nâng đường đến đó, trong thiết kế và thi công, cần tính toán kỹ lưỡng, tham vấn khoa học về sụt lún để áp dụng giải pháp riêng cho từng công trình. GS Tanaka cũng đưa ra cảnh báo việc quản lý bùn cát trên sông Mê Công gặp khó khăn do phải đàm phán đa quốc gia để bảo đảm dòng phù sa hạ lưu.
Ở tầm quốc gia, Nghị quyết 120/NQ-CP (2017), Nghị định 167/2018/NĐ-CP và Quyết định 2307/2025 đã tạo nền tảng cho “bản đồ chống lún toàn vùng”, định hướng đồng bằng như một chỉnh thể sống vận hành theo nhịp nước. Cùng lúc, việc thực hiện chính quyền hai cấp giúp ĐBSCL từ 13 xuống còn 6 tỉnh, TP, bộ máy tinh gọn hơn, phối hợp liên vùng thuận lợi hơn. Hai thuận lợi cộng hưởng, mở ra khả năng kiểm soát khai thác nước, chống sụt lún và xói mòn một cách tổng thể, biến tầm nhìn của Trung ương thành hành động thống nhất ở địa phương.
Chứng kiến Hòn Đá Bạc (Cà Mau) dần mất rừng, cồn bãi bị cuốn trôi, ông Nguyễn Thanh Tuấn, gần 70 tuổi kể: Trận sạt lở năm 2010 cuốn mất cả làng ven biển, Hòn Đá Bạc giờ nằm chơ vơ giữa biển. Nhà nước xây kè chắn sóng vài năm trước, nhưng triều cường, sóng dữ, thời tiết bất thường… không ai đoán trước được chuyện gì sẽ xảy đến.
