Hồi sinh liễn làng Chuồn

Tìm lại từng mảnh ghép

Liễn là tên gọi chung cho các tấm giấy hồng điều dùng để viết chữ, câu đối trang trí trong nhà vào dịp Tết Nguyên đán. Liễn làng Chuồn là dòng sản phẩm liễn Tết đặc trưng, ra đời từ chính làng Chuồn - một vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng của xứ Huế.

Trước thực tế liễn làng Chuồn dần biến mất, anh Đoàn Công Quốc Tuấn, Giám đốc Công ty Thương mại và Du lịch Long Mã, dành nhiều thời gian lui tới ngôi làng, với mong muốn tìm lại chút hồn cốt của nghề này. Năm 2020, anh Tuấn trực tiếp ghé thăm nhà thờ họ Đoàn của làng và tìm được một bức liễn. Tuy nhiên, bức liễn này đã bị mục nát, mầu sắc phai nhạt. “Bản thân tôi rất xót xa bởi một làng nghề từng rất phổ biến mỗi độ Tết đến xuân về đã bị lụi tàn. Những bức liễn từng mang sắc mầu rực rỡ, gửi gắm ước vọng may mắn và an lành, thì nay dường như chỉ còn tồn tại trong ký ức”, anh Tuấn cho hay.

Dù bức liễn cuối cùng ở làng Chuồn đã xuống cấp nhưng các đường nét như long, lân, quy, phụng và một chữ Phúc nằm chính giữa vẫn hiện ra. Đó là cơ sở quan trọng để anh Tuấn tiếp tục nghiên cứu sâu về liễn làng Chuồn.

Trong các tư liệu anh Tuấn tìm được, trước kia, nghề làm liễn ở làng Chuồn thường nhộn nhịp vào thời điểm những tháng cuối năm. Ở làng Chuồn từng có ba nghệ nhân am hiểu và chế tác được liễn đúng quy cách. Khi các nghệ nhân qua đời, nghề làm liễn dần rơi vào quên lãng. Đáng buồn là bộ mộc bản cuối cùng của làng đã thất lạc. Câu chuyện của liễn làng Chuồn như một bài học sâu sắc về sự mong manh của di sản văn hóa trước dòng chảy khắc nghiệt của thời gian và sự thay đổi của xã hội.

Cơ duyên giúp anh Tuấn gặp gỡ anh Ngô Quý Đức, người đã dành gần 20 năm theo đuổi công việc bảo tồn và phát triển các nghề truyền thống phía bắc. Lần này đến thành phố Huế, anh Đức ra mắt không gian Ngự Hà Viên tại phường Phú Xuân, nơi kể các câu chuyện văn hóa của vùng đất cố đô.

Anh Đức cho rằng, giá trị của liễn làng Chuồn không chỉ nằm ở vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn ở vai trò xã hội và ý nghĩa văn hóa sâu sắc của bức liễn. Đặc biệt, anh Đức vừa tìm được thông tin mới nhất là bộ liễn làng Chuồn nguyên bản sẽ có năm mảnh ghép, thay vì ba mảnh ghép như trước đây. Thông tin quan trọng này do một người dân gốc làng Chuồn hiện đang định cư tại Mỹ cung cấp.

Liễn làng Chuồn chứa đựng bao nét đẹp của vùng đất Huế. Trước đây, thú chơi câu đối, hoành phi thường chỉ dành cho giới quan lại, sĩ phu, những gia đình giàu có. Nhưng bằng cách sử dụng vật liệu rẻ tiền (giấy báo nhuộm mầu) và kỹ thuật in mộc bản, nghệ nhân làng Chuồn đã tạo ra những sản phẩm giá rẻ, giúp các gia đình nghèo khó nhất cũng có thể trang hoàng nhà cửa, ban thờ một cách trang trọng trong ngày Tết. “Như lời cố nghệ nhân Huỳnh Lý (người giữ nghề liễn cuối cùng của làng Chuồn) từng nói, nghề của ông là để đem mùa xuân vào nhà người nghèo", anh Đức chia sẻ.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thông, nguyên Phân Viện trưởng Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam tại thành phố Huế cho rằng, liễn làng Chuồn được nghệ nhân trau chuốt về mặt nghệ thuật để người mua trang trí, làm đẹp ngôi nhà trong ngày Tết hay các dịp gia đạo hiếu hỉ. Đó là các mẫu cát tường tự (Phúc, Lộc, Thọ, Khang, Ninh...) hoặc các câu đối chúc phúc được in từ mộc bản. Nền giấy được trang trí lộng lẫy bằng các họa tiết tứ linh, bát bửu, cổ đồ... Chúng còn được bồi phủ sắc điều, chỉ vàng, kẽ lục để trở thành một tác phẩm hoàn chỉnh và trang trọng. Chúng ta có thể khai thác ứng dụng chúng trong tranh Tết, in bao lì xì, thiệp cung chúc tân xuân, bao bì sản phẩm... để nuôi sống và phát triển làng nghề này.

Một chương mới đầy hy vọng

Kỹ thuật in khắc của liễn làng Chuồn có sự tương đồng và gắn kết với mộc bản làng Thanh Liễu (tỉnh Hải Dương cũ). Cùng với đó, liễn làng Chuồn có chung một dòng chảy với các dòng tranh dân gian khác như tranh Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh), tranh Kim Hoàng, tranh Hàng Trống (Hà Nội)... và cả với nghề làm giấy dó, giấy điều xưa.

Hành trình tìm lại giá trị tinh hoa của liễn làng Chuồn gồm ba giai đoạn. Đầu tiên là việc phục dựng nguyên bản dựa trên các tư liệu còn sót lại, tạo ra bộ liễn chân thực nhất. Sau đó, nhóm anh Đức mở rộng các thiết kế mẫu liễn mới, phù hợp cho từng nếp nhà Việt. Cuối cùng, mục tiêu quan trọng nhất là việc trao truyền, tìm thế hệ kế thừa. Anh Đức dự kiến mở những lớp đào tạo về cả kỹ thuật khắc ván và in liễn, kỹ thuật tô mầu cho tranh ngay tại thành phố Huế.

“Từ khâu vẽ, in đến tô mầu hoàn thiện cho bức liễn là một quy trình khép kín. Do đó, người thực hiện các công đoạn phải tập trung cao độ. Bước đầu khi nào cũng có những bỡ ngỡ. Chỉ cần chúng ta yêu thích liễn sẽ dễ dàng nâng cao các kỹ năng hoàn thiện sản phẩm. Tôi luôn tự hỏi: Với những di sản đang sống, ta tìm cách lan tỏa. Vậy với những di sản đã mất, liệu chúng ta có thể làm gì thay vì tiếc nuối?”, anh Ngô Quý Đức nói.

Theo đó, chất liệu gỗ thị được anh Đức sử dụng để tạo thành tấm mộc bản. Gỗ thị có đặc điểm ít bị cong vênh, nứt vỡ, phù hợp để làm khuôn chữ trong thời gian rất lâu. Các nghệ nhân làng Thanh Liễu đánh giá, nếu bảo quản trong điều kiện ổn định, phôi gỗ thị có thể tồn tại hơn 100 năm.

Qua bàn tay tài hoa và những nét khắc điêu luyện của nghệ nhân làng Thanh Liễu, từng đường khắc sắc sảo dần hiện ra. Để đạt được độ sắc nét này, người thợ phải điều khiển con dao đi ngang với một lực vừa đủ, vừa dứt khoát nhưng cũng phải cực kỳ mềm mại, nương theo thớ gỗ để không làm vỡ nét. Đối với tấm mộc bản kích thước 110cm x 90cm, công đoạn điêu khắc không cho phép sai sót. Chỉ cần một nét khắc lỡ tay sẽ làm hỏng cả bức hình trên tấm gỗ quý.

Theo anh Tuấn, để giải quyết câu chuyện hồi sinh cho nghề làm liễn làng Chuồn, điều cần nhất là đẩy mạnh thương mại hóa sản phẩm liễn, nhất là trong thời điểm cuối năm và Tết Nguyên đán. “Chúng tôi đang tập trung vào hai phân khúc sản phẩm là liễn có giá thành cao và liễn có giá thành bình dân. Sở dĩ có hai lựa chọn sản phẩm liễn làng Chuồn là bởi nếu đặt trong bối cảnh một không gian sưu tầm, bảo tồn văn hóa sẽ cần tấm liễn sắc sảo, kỳ công. Cùng với đó, dòng sản phẩm bình dân sẽ phù hợp cho mọi gia đình có thể tìm mua và trưng bày trong nhà”, anh Tuấn chia sẻ.

Công ty anh Tuấn cũng đóng vai trò cầu nối đưa du khách đến Ngự Hà Viên trải nghiệm làm liễn. Kinh nghiệm đưa thương mại đi trước, du lịch đi sau của anh Tuấn đã được khẳng định khi nhiều làng nghề ở thành phố Huế “sống lại” khi anh Tuấn trực tiếp hỗ trợ.

Hướng đến mục tiêu giúp liễn làng Chuồn tồn tại lâu dài, anh Đoàn Công Quốc Tuấn nhìn nhận: “Trước hết, việc kể câu chuyện liễn ngay trong làng xóm, cộng đồng dân cư cần được chú trọng. Lộ trình cơ bản là bán từng sản phẩm liễn với giá thành vừa phải để có kinh phí “nuôi” hoạt động đón khách du lịch trong tương lai. Liễn làng Chuồn sẽ là một lựa chọn của khách du lịch khi họ đến Huế. Từng đường nét tinh xảo tạo nên sự hoành tráng cho bộ liễn. Trong tương lai, khi mọi người được nghe câu chuyện về liễn làng Chuồn ở một nơi nào đó vẫn rất thú vị”.

Từ một bức liễn được hồi sinh, nghề liễn làng Chuồn dần quay trở lại. Truyền thống không chỉ được nhắc nhớ mà còn tiếp tục chuyển mình bằng nhiệt huyết và tình cảm của thế hệ hôm nay.