Tuy là vấn đề không mới, đã được đề cập từ nhiều thập niên trước đây, nhưng như NSND Đặng Nhật Minh nhận xét "cuộc hội thảo này cần được coi như một tiếng chuông cảnh báo mọi người quay lại với những gì mà chúng ta đã có - đó là tính dân tộc, bản sắc dân tộc". Theo chúng tôi, cần bổ sung một ý rất quan trọng: Hội thảo này không chỉ là một tiếng chuông, mà còn là cơ sở tạo thêm nhận thức mới, từ đó gợi mở cách làm mới nhằm bảo vệ và phát huy lên tầm cao mới về tính dân tộc, bản sắc dân tộc trong Điện ảnh nói chung và phim truyện Việt Nam nói riêng.
Thực tiễn điện ảnh Việt Nam, nhất là từ thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế đến nay, cùng với mặt được, mặt tiến bộ đáng ghi nhận, đã và đang xuất hiện những vấn đề rất đáng lo ngại như: Hiện tượng sao chép, rập khuôn các kịch bản, các thủ pháp... trong các dòng phim của nước ngoài, đã làm lu mờ bản sắc dân tộc, đi ngược lại những mong muốn của công chúng điện ảnh chân chính, trở thành một nguy cơ không thể xem thường; Xu hướng thương mại hóa ngày càng nghiêm trọng; Mặt trái của "toàn cầu hóa" đã và đang tác động tiêu cực vào một số tác giả kịch bản, đạo diễn, diễn viên... Và bởi vậy, Hội thảo này thật sự góp vào quá trình tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Tính dân tộc và bản sắc dân tộc
Nhiều tác giả đã tiếp cận nội hàm này ở những khía cạnh và chiều kích khác nhau. GS Hoàng Chương: "Tính dân tộc là linh hồn, là xương sống của điện ảnh Việt Nam". Đồng chí Thứ trưởng Lê Khánh Hải: "Là dấu hiệu cơ bản để phân biệt nền văn hóa của dân tộc này với dân tộc khác, quốc gia này với quốc gia khác... Tính dân tộc, tinh thần dân tộc đã và đang làm nên sức mạnh Việt Nam". Nhà biên kịch điện ảnh Nguyễn Thị Hồng Ngát: "Tính dân tộc là những bản sắc riêng biệt, độc đáo của dân tộc đó, làm cho người xem dễ nhận ra nhất". GS Hồ Sĩ Vịnh: "Tính dân tộc là văn cước tổng hòa các phẩm chất hay giá trị Chân, Thiện, Mỹ, Ích". TS Lê Bích Hồng: "Tính dân tộc được xem như là một thuộc tính xã hội của văn học, nghệ thuật" là "thuộc tính tất yếu của việc sáng tạo" (Bi-ê-lin-xki)... Theo chúng tôi, từ những ý kiến nêu trên, có thể đưa ra một khái niệm tổng quát. "Tính dân tộc là ý thức về dân tộc gắn liền với tâm thế dân tộc, thân phận dân tộc, tức là lấy hạt nhân giá trị văn hóa dân tộc làm cơ sở".
Còn bản sắc, theo Đại từ điển là sắc thái, đặc tính, đặc thù riêng khác của mỗi dân tộc. Bản sắc dân tộc hình thành và phát triển cùng với lịch sử dân tộc, vừa bền vững, vừa có phần biến động. Tuy diễn ra chậm, phụ thuộc vào điều kiện lịch sử cụ thể của từng dân tộc, nhưng bản sắc dân tộc không đối lập với tính dân tộc, mà có quan hệ biện chứng với nhau.
Vậy nội hàm cụ thể của bản sắc dân tộc Việt Nam là gì? Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) chỉ rõ: Một, lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc. Hai, lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý. Ba, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động. Bốn, sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống. Năm, bản sắc văn hóa dân tộc còn đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện mang tính độc đáo.
Sự thể hiện tính dân tộc trong phim truyện Việt Nam hiện nay
Mặc dù có những dòng phim thị trường đang nở rộ và có phần lấn át, nhưng phim truyện Việt Nam trong thời đổi mới đến nay đã xuất hiện những tác phẩm đáng trân trọng: Thương nhớ đồng quê, Ai xuôi Vạn Lý, Giải hạn, Hà Nội mùa đông năm 1946, Ngã ba Đồng Lộc, Đời cát, Mùa ổi, Bến không chồng, Vào Nam ra Bắc, Chiếc chìa khóa vàng, Bao giờ cho đến tháng 10, Hẹn gặp lại, Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công, Nhìn ra biển cả, Đêm hội Long Trì, Hoa ban đỏ, Mùi cỏ cháy, Đừng đốt, Long thành cầm giả ca, Cánh đồng bất tận...
Thành công của những bộ phim nêu trên trước hết và chủ yếu là các tác giả đã bám sát hiện thực sinh động và đa dạng của dân tộc ta trong các thời kỳ lịch sử, đặc biệt là cuộc sống hôm nay khi toàn Đảng, toàn dân ta tiếp tục cuộc hành trình đổi mới và hội nhập tuy vô cùng gian nan, nhưng đầy hào hùng. Những đề tài về chiến tranh cách mạng, về lịch sử dân tộc vẫn được khai thác. Những chiều sâu nội tâm, những số phận nghiệt ngã của con người sau chiến tranh đi vào xây dựng và phát triển kinh tế thị trường được miêu tả sinh động, thể hiện rõ nét tính cách dân tộc, tính cộng đồng dân tộc, phẩm chất dân tộc, lẽ sống dân tộc, lý tưởng dân tộc...
Đây là thành tựu rất đáng ghi nhận về nội dung và thủ pháp thể hiện.
Tuy nhiên, cùng với những thành tựu nêu trên, đã và đang phát triển dòng phim mô phỏng, rập khuôn các kịch bản, cách đạo diễn, cách xây dựng nhân vật, các thủ pháp nghệ thuật của nước ngoài, làm mất đi bản sắc dân tộc, làm cho số đông công chúng điện ảnh phân tâm. Sự đa dạng hóa các chủ đề là đáng cổ vũ, nhưng một số phim tập trung khai thác những câu chuyện tình bi lụy, những cảnh đâm thuê chém mướn, cảnh loạn luân..., là điều không thể chấp nhận đối với dân tộc ta có hàng ngàn năm văn hiến. Về nguyên nhân tính dân tộc đang bị nhạt nhòa trong các phim truyện Việt Nam, theo nhận xét của GS Hồ Sĩ Vịnh: "Tính dân tộc được thể hiện qua các nhân vật còn thiếu tầm cao trí tuệ, chiều sâu nhân văn; tính đa nghĩa thi pháp đạo diễn còn bị bó hẹp; tính hiện đại, yếu tố lạ trong văn hóa dân tộc chưa được ứng dụng tốt vào nghệ thuật điện ảnh".
Đề cập yếu tố chủ quan của người nghệ sĩ trong việc thể hiện tính dân tộc chưa rõ nét, chưa sâu sắc, NSND Đặng Nhật Minh cho rằng: "Bản sắc dân tộc chưa được thấm sâu trong tư tưởng, tâm hồn của người nghệ sĩ. Bản sắc dân tộc chỉ có thể có ở những tác phẩm chạm tới thân phận của dân tộc, thông qua những số phận của dân tộc, với những hoàn cảnh đa dạng của con người cụ thể"...
Trên cơ sở phân tích nhiều chiều cạnh của từng bộ phim cụ thể, một số tác giả đã chỉ ra mặt được và chưa được, kiến nghị các giải pháp căn cốt. Đó là những ý kiến rất đáng ghi nhận tại Hội thảo này.
Giải pháp chủ yếu
1. Cần làm sâu sắc thêm nhận thức về tầm quan trọng bảo vệ và phát huy tính dân tộc, bản sắc dân tộc - cơ sở tạo ra cách nhìn nhận mới, cách tiếp cận mới nhằm tạo ra bước chuyển về chất trong phim truyện Việt Nam.
Về nội dung này cần khẳng định rõ vai trò quan trọng của tính dân tộc trong điện ảnh Việt Nam. Tính dân tộc là hồn cốt, là sức sống, là dấu ấn sâu sắc đọng lại trong công chúng trở thành sức mạnh tinh thần to lớn của dân tộc ta. Nâng cao tính dân tộc là đòi hỏi tất yếu, khách quan của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập và phát triển; cần gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa tính dân tộc và tính hiện đại để làm nên diện mạo mới của phim truyện Việt Nam nói riêng, của văn học, nghệ thuật nói chung.
2. Đề cao vai trò, trách nhiệm của văn nghệ sĩ, từ cán bộ tham gia chỉ đạo, quản lý đến đội ngũ biên kịch, đạo diễn, diễn viên, người làm phục trang, âm nhạc....
Trước hết, người nghệ sĩ cần thấm đẫm hồn cốt dân tộc, tâm hồn, tình cảm dân tộc, lối sống dân tộc trong sáng tác, biểu diễn, quản lý, quảng bá... Cần khai thác tối đa sự giàu có của tiếng Việt làm nên âm sắc dân tộc của từng tác phẩm -như Lưu Quang Vũ đã viết: "Tiếng Việt rung rinh nhịp đập trái tim người/Như tiếng sáo, như dây đàn máu nhỏ". Người nghệ sĩ cần không ngừng học tập, nghiên cứu, bền bỉ khám phá cuộc sống muôn màu, muôn vẻ của nhân dân ta để "phản ánh chân thật và hùng hồn" công cuộc đổi mới, hội nhập- như Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị về văn học, nghệ thuật yêu cầu.
Suy cho cùng yếu tố cần và đủ để làm nên tính dân tộc của điện ảnh Việt Nam là tài năng - vốn sống - tấm lòng người nghệ sĩ dành cho đất nước và dân tộc - như lời dạy của Bác Hồ là tận tâm, tận lực phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân.
3. Coi trọng công tác lãnh đạo,chỉ đạo, huy động cao nhất nguồn lực cho ngành Điện ảnh.
Nguồn lực gồm hai mảng quan trọng: Kinh phí, cơ sở vật chất kỹ thuật và con người thực thi nhiệm vụ (cần được đào tạo đồng bộ từ biên kịch, đạo diễn, diễn viên, phục trang...).
4.Mở rộng giao lưu quốc tế với ý thức tiếp thu có chọn lọc tinh hoa điện ảnh thế giới để vận dụng sáng tạo vào Việt Nam trên cơ sở hiểu biết sâu sắc các yêu cầu, đòi hỏi mới của ngành điện ảnh và công chúng điện ảnh nước ta; trên cơ sở trí tuệ và bản lĩnh của người nghệ sĩ, để "hòa nhập" nhưng không "hòa tan" trong thế giới đầy phức tạp, biến động khó lường.
5. Tăng cường phối hợp các ngành liên quan, nhất là với âm nhạc, các cơ quan thông tấn báo chí, đặc biệt truyền hình để không chỉ quảng bá, mà còn định hướng công chúng.
6. Hoàn thiện cơ chế, chính sách cho hoạt động điện ảnh.
Chúng ta đang trong tình trạng thiếu kinh phí, nhưng đầu tư vẫn phân tán, dàn trải. Cần tổng rà soát và ưu tiên cho một số loại hình nghệ thuật có ưu thế đặc biệt, đã và đang tích cực tham gia có hiệu quả quá trình xây dựng các hệ giá trị nhân văn, hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ thành công Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Làm tốt các giải pháp nêu trên chính là góp sức tạo ra chất lượng mới trong hoạt động của dòng phim truyện Việt Nam.
