Một trong “tứ trụ”
Sinh thời, đã từ lâu, GS Phan Huy Lê được các học trò tôn xưng là một trong “tứ trụ” của ngành sử - ba “trụ” còn lại là các thầy Đinh Xuân Lâm, Trần Quốc Vượng và Hà Văn Tấn. Mỗi thầy là một tài năng, mang một vẻ tính cách độc đáo và đều được ngưỡng mộ nhưng có lẽ thầy Lê được nhiều học sinh “theo” nhất, bởi thầy luôn thường trực nụ cười đầy thiện cảm và chất giọng “Tĩnh” đặc trưng ấm áp. Được nghe thầy Lê giảng là một niềm tự hào kín đáo nhưng không hề nhỏ của nhiều thế hệ sinh viên “Khoa sử Tổng hợp”. Nhiều thế hệ học trò đã “lớn lên” nhờ học được những điều thầy gửi gắm qua các bài giảng và phong cách nghiên cứu của thầy.
GS Phan Huy Lê còn tổ chức cho sinh viên nghiên cứu các đề tài khoa học, các học trò học được cả phương pháp nghiên cứu và phong cách làm việc của thầy. Hàng nghìn người trong số đó đã trở thành các nhà sử học với nhiều gương mặt hàng đầu ở Việt Nam hiện nay. Không chỉ giảng dạy trong nước, thầy còn giảng dạy cho nhiều đại học danh tiếng ở ngoài nước như: Đại học Paris VII (Pháp), Đại học Amsterdam (Hà Lan)... Dù đi điền dã, thăm hiện trường khai quật khảo cổ hay dự hội thảo khoa học, thầy Lê luôn tỉ mỉ, cẩn thận quan sát, hỏi/tìm những tư liệu mới để hình thành những đánh giá riêng.
Trân trọng và đề cao kinh nghiệm viết sử truyền thống, nhưng GS Phan Huy Lê cũng là người đi tiên phong hiện đại hóa và cập nhật các phương pháp/phương tiện nghiên cứu mới. Nhiều cán bộ nghiên cứu trẻ rất kính nể tác phong này của thầy.
Khai mở và kết nối
Thầy Lê nổi tiếng ở ngành sử từ những năm 60 của thế kỷ 20. Nhưng thầy còn được nhắc đến nhiều về vai trò khai mở hai ngành học mới là Đông phương học và Việt Nam học. Từ năm 1995, Đông Phương học đã trở thành một khoa của Trường ĐH KHXH&NV thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. GS Phan Huy Lê là Chủ nhiệm khoa đầu tiên. Đến nay đã có hàng trăm cử nhân các chuyên ngành Trung Quốc học, Nhật Bản học, Hàn Quốc học và Đông-Nam Á học ra trường.
Ngành Việt Nam học được khởi đầu bằng các Trung tâm Hợp tác nghiên cứu Việt Nam cùng Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam và Giao lưu văn hóa do thầy làm Giám đốc, đến nay đã phát triển thành Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển (thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội). GS Phan Huy Lê cũng là người đi đầu khai mở và xây dựng quan hệ giao lưu, hợp tác với hầu hết các nhà Việt Nam học danh tiếng và các tổ chức nghiên cứu Việt Nam ở nước ngoài.
Trong nghiên cứu, thầy Lê nêu nguyên tắc tiếp cận toàn bộ, toàn diện, đa tuyến về lịch sử Việt Nam trong mối quan hệ với khu vực và thế giới. Nhiều nhà Việt Nam học hàng đầu thế giới, thuộc nhiều quốc tịch khác nhau, quý trọng thầy như một bậc trưởng thượng. Mừng thầy Lê 80 tuổi, theo sáng kiến của một nhóm các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế, đã tổ chức bản thảo và xuất bản cuốn sách “Nhân cách sử học” (NXB CTQG, Hà Nội, 2014). Cuốn sách có 11 bài viết của các nhà khoa học trong nước và 30 bài viết của các nhà khoa học quốc tế (trong đó có năm nhà khoa học Việt Nam sống ở nước ngoài). Điều không giống những “sách chúc mừng” khác: những bài viết chủ yếu là những công trình khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau, liên quan đến những lĩnh vực GS Phan Huy Lê quan tâm và có nhiều cống hiến, được viết như một món quà kỷ niệm để tặng GS Phan Huy Lê. Một cách bày tỏ tình cảm thật đặc biệt!
GS Phan Huy Lê luôn trăn trở để việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam bảo đảm tính toàn thể, toàn diện, để lấp dần những “khoảng trống” lịch sử, làm “dày” thêm những nghiên cứu ở những lĩnh vực mới chỉ được hiểu sơ khai: lịch sử tộc người, lịch sử địa phương, lịch sử các dòng họ, lịch sử “từ phía bên kia”... Nhiều vấn đề từ trước đến nay vẫn được cho là “khó” đã được GS Phan Huy Lê phân tích và định hướng lý giải logic, hợp lý: vấn đề đánh giá về nhà Nguyễn, vấn đề nhận thức lịch sử toàn diện… Những tổng kết hội thảo, những kết luận đánh giá của thầy bao giờ cũng sắc sảo, độc đáo và gợi mở những vấn đề tiếp theo.
Ngày 23-6, GS Phan Huy Lê đã kết thúc chặng đường nghiên cứu của mình nơi trần thế để về với các bậc tiền bối ngành sử Việt Nam như Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, Phan Huy Chú… nhưng các học trò vẫn nhớ về người thầy đáng kính và làm tiếp những công việc thầy còn giao lại.
