Phong phú nét văn hóa vật thể, phi vật thể
Người dân ven biển miền trung đặc biệt coi trọng yếu tố tâm linh, tín ngưỡng. Ở các làng biển, dường như không có nơi nào thiếu vắng bóng dáng của các đền, chùa, miếu, phủ... Như ở Hà Tĩnh, địa phương có đường bờ biển dài 137 km, từ xa xưa, cư dân đã gắn bó với biển, hình thành nên nhiều làng chài cổ, hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú, đa dạng. Các di sản văn hóa vùng ven biển chiếm số lượng lớn trong hệ thống các di sản văn hóa của tỉnh, trong đó có nhiều di sản đã được xếp hạng cấp quốc gia. Người dân cũng quan tâm các tín ngưỡng dân gian, phổ biến nhất là việc thờ cúng Cá Ông, các vị tiền hiền, những người có công trong việc tìm đất, định cư khai phá đất đai, mở mang nghề nghiệp. Nhờ gắn bó với biển cả, con người trở nên cần cù, dạn dày về kinh nghiệm, vững vàng về ý chí và vươn lên không ngừng.
Tỉnh Thanh Hóa cũng có nhiều di tích đền, chùa gắn liền truyền thuyết vươn khơi bám biển, như: Đền Độc Cước, đền Cô Tiên (phường Sầm Sơn). Hay cụm di tích nghè Diêm Phố (nay thuộc xã Vạn Lộc), là địa chỉ tâm linh đặc biệt, có kiến trúc của nghè - chùa - miếu - phủ trong cùng một quần thể. Cụm di tích đa dạng sắc thái văn hóa tín ngưỡng bao gồm: Đền thờ Tứ vị thánh nương, đền thờ Thánh mẫu, chùa Liên Hoa, đền thờ Đức vua thông thủy - Nẹ Sơn, đền thờ Cá Ông... Nơi đây, có miếu thờ 344 ngư dân tử nạn trên biển năm 1931. Quần thể di tích mang nét đẹp cổ truyền của văn hóa Việt Nam, vùng đất địa linh nhân kiệt. Vào những ngày rằm, mùng Một, dịp lễ, Tết, người dân quanh vùng lại nô nức đến lễ, cầu mong biển lặng, sóng êm, mưa thuận gió hòa để người dân ra khơi khai thác được nhiều tôm cá.
Phát triển du lịch theo chiều sâu
Hiện nay, nhiều làng biển trong khu vực Bắc Trung Bộ và duyên hải Trung Bộ ít nhiều bị tác động bởi quá trình phát triển du lịch và đô thị hóa. Khi đô thị hóa lấn làng, các khu nghỉ dưỡng, khách sạn mọc lên, đồng nghĩa với việc không gian làng xã sẽ bị thu hẹp, môi trường sinh thái bị ảnh hưởng, nhiều nghề truyền thống bị mai một, giới trẻ ít quan tâm đến các hoạt động văn hóa vùng biển… Trong bối cảnh du lịch dịch chuyển mạnh mẽ từ hình thức tham quan, nghỉ dưỡng sang trải nghiệm, khám phá, giá trị văn hóa biển cần được khai thác đúng hướng để tạo bản sắc riêng. Đây là vấn đề mà các tỉnh, thành phố ven biển cần quan tâm. Mỗi địa phương cần nhận thức, chính các tục lệ thờ cúng Cá Ông, lễ hội cầu ngư, các thiết chế văn hóa ven biển là di sản, là “vốn văn hóa” cần được bảo tồn. Theo ông Vũ Thế Bình, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Việt Nam, cần dựa vào du lịch để phát huy giá trị di sản văn hóa biển. Phát huy ở đây không đơn thuần là bảo tồn những giá trị truyền thống, mà là quá trình sáng tạo, thích ứng và tái sinh di sản trong đời sống đương đại, để di sản trở thành nguồn lực phục vụ cho sự phát triển chung của đất nước.
Sau hợp nhất, các xã ven biển của huyện Quảng Xương (cũ), tỉnh Thanh Hóa hình thành các xã Quảng Lưu, Quảng Bình, Tiên Trang và đang phát triển mạnh mẽ về du lịch. Trong đó, Eo Gió Bãi Ngang (xã Quảng Bình) là một trong những nơi đang hấp dẫn nhiều du khách. Không ít người từng công tác tại các tỉnh, thành phố khác, nay trở về đầu tư xây dựng các khu nghỉ dưỡng, khách sạn phục vụ khách du lịch...
Để phát huy giá trị văn hóa làng biển, thời gian qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa đã biên soạn tài liệu, phục dựng nghi lễ cổ, mở lớp truyền dạy các loại hình nghệ thuật truyền thống cho cư dân, nhất là ngư dân. Các trường học tại địa phương cũng đưa nội dung tìm hiểu lễ hội làng biển vào hoạt động ngoại khóa nhằm giáo dục lịch sử, văn hóa cho thế hệ trẻ.
Tọa lạc ở phường Cửa Lò (tỉnh Nghệ An), đền Mai Bảng là một trong những di tích tiêu biểu cho văn hóa tín ngưỡng của cư dân vùng biển xứ Nghệ. Đây là nơi tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công khai phá đất đai, mở mang bờ cõi. Nhiều năm qua, Cửa Lò phát triển du lịch biển, tuy nhiên các tour du lịch chuyên đề về làng chài, lễ hội truyền thống ngư dân chưa nhiều. Sự thiếu vắng những sản phẩm du lịch mang tính chiều sâu khiến du lịch địa phương phụ thuộc nhiều vào khí hậu, thiếu sự gắn kết chặt chẽ với bản sắc địa phương. Ông Cao Trí Dũng, Chủ tịch Liên Chi hội Lữ hành Việt Nam cho rằng: Muốn phát triển du lịch biển bền vững, Nghệ An cần có thêm một số sản phẩm du lịch trải nghiệm đặc sắc. Có một bài toán khả thi, là phát triển du lịch cộng đồng gắn với di sản văn hóa phi vật thể, như dân ca ví giặm, lễ hội cầu ngư, kết hợp với tour tham quan làng nghề, trải nghiệm đời sống ngư dân.
Di sản văn hóa làng biển là một trong những vấn đề cần được các địa phương quan tâm trong thời hội nhập. Bởi di sản văn hóa làng biển không chỉ là kết tinh của lịch sử, văn hóa mà còn là nguồn lực góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững, gắn với bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống làng biển, ngư dân là chủ thể, đồng thời là nhân tố tạo nên sức hấp dẫn đặc thù, giúp du khách được trải nghiệm những không gian sinh hoạt đời thường, không khí lễ hội đặc trưng của mỗi địa phương.
Tiêu điểm: Bảo tồn văn hóa làng biển
1. Nơi gìn giữ, trao truyền niềm tin và ước vọng
2. Lưu giữ “hồn cốt” vùng đất, con người
