Chính vì vậy, cùng với việc siết quản lý, cần triển khai đồng bộ các giải pháp hỗ trợ và từng bước tổ chức lại hoạt động khai thác theo hướng minh bạch.
Thế giằng co trong bài toán thu-chi của ngư dân
Các hành vi vi phạm chủ yếu xoay quanh việc tàu cá khai thác sai vùng, sai tuyến; sử dụng ngư cụ có tính tận diệt; đánh bắt trong mùa sinh sản; ghi chép nhật ký khai thác mang tính đối phó, thậm chí cố tình ngắt thiết bị giám sát hành trình khi hoạt động dài ngày trên biển.
Thực trạng này không chỉ bắt nguồn từ ý thức chấp hành pháp luật, mà còn bởi áp lực sinh kế. Nguồn lợi ven bờ suy giảm, buộc tàu cá phải vươn khơi xa hơn, thời gian đi biển kéo dài hơn, trong khi chi phí nhiên liệu, đá lạnh, nhân công và sửa chữa tàu thuyền ngày một tăng. Trong thế giằng co ấy, không ít ngư dân lúng túng giữa yêu cầu tuân thủ quy định và bài toán mưu sinh trước mắt. Việc làm ăn “đúng luật” đôi khi đồng nghĩa với nguy cơ lỗ vốn, còn cách đánh bắt theo thói quen cũ lại tiềm ẩn rủi ro vi phạm.
Ngư dân Nguyễn Hữu Dũng, phường Cửa Lò (tỉnh Nghệ An), người có hơn 20 năm bám biển, chia sẻ thẳng thắn: “Biển bây giờ khác xưa nhiều lắm, cá ít dần mà chi phí lại tăng. Có lúc anh em biết là phải làm cho đúng, nhưng nếu chuyến biển thu không đủ bù chi thì cũng rất khó xoay trở”.
Bên cạnh áp lực kinh tế, tập quán khai thác truyền thống chậm đổi mới cũng góp phần kéo dài tình trạng vi phạm. Nhiều tàu cá công suất nhỏ vẫn dựa chủ yếu vào kinh nghiệm, chưa quen với việc tuân thủ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc hay quản lý hành trình. Trong khi đó, công tác kiểm soát trên biển đối mặt với không ít khó khăn: vùng biển rộng, lực lượng mỏng, tàu cá phân tán, các hành vi vi phạm thường diễn ra ngoài khơi xa, khó phát hiện kịp thời.
Hệ lụy của khai thác thủy sản trái phép không dừng lại ở những vụ xử phạt hành chính. Việc đánh bắt tận thu kéo dài đã khiến nguồn lợi thủy sản suy giảm, hệ sinh thái biển bị tổn thương, nhiều ngư trường truyền thống ngày càng cạn kiệt. Ở tầm quốc gia, tình trạng này còn là nguyên nhân khiến Việt Nam bị Liên minh châu Âu cảnh báo “thẻ vàng” IUU, ảnh hưởng đến uy tín ngành thủy sản, làm gia tăng rào cản xuất khẩu và cuối cùng, tác động trực tiếp đến sinh kế của chính ngư dân.
Trước thực tế đó, yêu cầu chuyển đổi sang nghề cá có trách nhiệm càng trở nên cấp thiết. Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh, mục tiêu không chỉ là gỡ “thẻ vàng” của EC, mà quan trọng hơn là phát triển bền vững ngành thủy sản Việt Nam; quản lý hoạt động khai thác và đánh bắt thủy sản có trách nhiệm, có truy xuất nguồn gốc, gắn với bảo vệ nguồn lợi và hệ sinh thái biển.
Siết quản lý và thay đổi từ cơ sở
Thông điệp ấy đang dần lan tỏa về các làng chài miền trung. Sau những đợt tuyên truyền, kiểm tra và siết chặt quản lý, nhiều ngư dân bắt đầu thay đổi cách nghĩ, cách làm: ghi nhật ký khai thác đầy đủ hơn, duy trì thiết bị giám sát hành trình, cân nhắc ngư cụ và mùa vụ đánh bắt. Ở nhiều cảng cá, việc kiểm soát tàu ra – vào cảng, xác nhận nguồn gốc thủy sản được thực hiện chặt chẽ hơn, buộc hoạt động khai thác phải đi vào nền nếp.
Không chỉ dừng ở yêu cầu tuân thủ, quá trình chuyển đổi sang nghề cá có trách nhiệm đặt ra bài toán lớn hơn: Làm thế nào để ngư dân sống tốt hơn, bởi nếu các quy định chỉ dừng ở kiểm soát, xử phạt mà thiếu đi các giải pháp hỗ trợ sinh kế phù hợp thì sự thay đổi sẽ khó bền lâu. Chính vì vậy, cùng với việc siết quản lý, nhiều địa phương đã triển khai đồng bộ các giải pháp hỗ trợ: hướng dẫn chuyển đổi ngư cụ thân thiện hơn với môi trường, hỗ trợ lắp đặt thiết bị giám sát hành trình, tập huấn ghi nhật ký khai thác điện tử và từng bước tổ chức lại hoạt động khai thác theo hướng minh bạch.
Ở góc độ quản lý địa phương, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai Phạm Anh Tuấn khẳng định, việc gỡ “thẻ vàng” IUU cho ngành thủy sản được xác định là nhiệm vụ chính trị cần ưu tiên đặc biệt. Thời gian qua, tỉnh đã siết chặt hoạt động khai thác trên biển thông qua tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các trường hợp cố tình vi phạm. Cùng với đó, Ủy ban nhân dân tỉnh chỉ đạo các sở, ban, ngành đẩy mạnh tuyên truyền để ngư dân hiểu rõ: Nếu không nghiêm túc chấp hành các quy định về phòng, chống khai thác IUU thì buộc phải chuyển đổi nghề. Theo ông Phạm Anh Tuấn, đây là thời điểm mang tính quyết định để gỡ “thẻ vàng”, hướng tới một nghề cá phát triển lâu dài, hiện đại, khai thác có trách nhiệm và đáp ứng các quy định quốc tế.
Những chuyển động ấy cho thấy, nghề cá miền trung đang ở giai đoạn bản lề. Con đường phía trước còn nhiều thách thức, từ chi phí đầu tư, thay đổi thói quen sản xuất đến tác động của biến đổi khí hậu. Nhưng khi ngư dân bắt đầu chấp nhận thay đổi, chính quyền vào cuộc quyết liệt và các chính sách hỗ trợ được triển khai đồng bộ, nghề cá có trách nhiệm không còn là khẩu hiệu. Đó đang trở thành lựa chọn tất yếu để vừa giữ biển, vừa giữ nghề và tạo nền tảng cho một tương lai ổn định, lâu dài hơn.
Cuộc chiến gỡ “thẻ vàng” IUU đang bước vào giai đoạn then chốt, với yêu cầu cao hơn về tính thực chất, minh bạch và khả năng kiểm chứng trước Đoàn Thanh tra lần thứ 5 của EC, dự kiến sang Việt Nam vào tháng 4/2026.
Tiêu điểm: Khai thác bền vững nguồn lợi thủy sản
