Với mục tiêu phát triển bền vững, hiện đại, Thành phố đứng trước bài toán kết nối nguồn lực, tái cấu trúc không gian, nâng chất lượng hạ tầng, đổi mới mô hình tăng trưởng và xây dựng một phương thức quản trị đủ sức vận hành một đô thị tầm khu vực, hướng tới vị thế toàn cầu.
Hướng đến hệ sinh thái phát triển mới
Sau hợp nhất, các cực tăng trưởng của thành phố cũng đang hình thành rõ nét. Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm tài chính-dịch vụ, Bình Dương có nền tảng công nghiệp và sản xuất công nghệ cao, trong khi Bà Rịa-Vũng Tàu sở hữu hệ thống cảng biển, logistics và không gian kinh tế biển. Các cấu phần khi được kết nối hiệu quả sẽ tạo thành chuỗi giá trị mà trước đây mỗi địa phương khó có thể hình thành đầy đủ, qua đó tích hợp nhiều động lực tăng trưởng trong một hệ sinh thái.
Tầm nhìn của những năm tới, Thành phố Hồ Chí Minh đặt ra mục tiêu rất lớn, trong đó, giai đoạn 2035-2045 sẽ trở thành đô thị thu nhập cao hàng đầu châu Á, nằm trong top 30 trung tâm tài chính và top 50 thành phố thông minh, đáng sống nhất thế giới.
So với nhiều đô thị lớn, vị thế của Thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn nhỏ. Tuy nhiên, ở hướng nhìn tích cực, khoảng cách này có thể trở thành dư địa để thành phố mở rộng không gian tăng trưởng, tái tổ chức các cực phát triển và kết nối trực tiếp hơn với khu vực, thế giới.
Trong bối cảnh đó, Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội thông qua tạo nên những điều kiện thuận lợi để Thành phố Hồ Chí Minh vươn tầm. Để biến mục tiêu này thành hiện thực, thành phố đã và đang có những bước chuyển từ “đô thị lớn” sang “siêu đô thị toàn cầu”; từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển; từ tăng trưởng dựa nhiều vào đất đai và lao động sang tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ, dữ liệu và chất lượng sống.
Nhiều chuyên gia cho rằng, tầm vóc, nội lực của siêu đô thị không chỉ được đo bằng diện tích và dân số mà phải được đánh giá bằng thực lực kinh tế, năng lực cạnh tranh quốc tế, khả năng kết nối hạ tầng và chất lượng sống của người dân. Những nguồn lực này nếu không được cải thiện tương xứng có thể trở thành áp lực đối với đô thị.
Thách thức đầu tiên nằm ở thể chế và quản trị. Sau hợp nhất, Thành phố phải vận hành một không gian rộng hơn, nhiều cực phát triển hơn và các hệ thống kinh tế đa dạng hơn. Trong khi đó, tình trạng phân mảnh nguồn lực, tài khóa và chồng chéo thẩm quyền vẫn chưa được giải quyết đồng bộ, triệt để. Một siêu đô thị không thể được điều hành bằng tư duy “mỗi địa phương một cách làm” khi những vấn đề kinh tế-xã hội đều đang vượt qua ranh giới hành chính truyền thống.
Tiếp theo là thách thức về hạ tầng và giao thông. Thành phố đang phải đối mặt với sự quá tải của hạ tầng kỹ thuật, trong khi giao thông công cộng chưa đáp ứng tương xứng.
Đối với cơ hội phát triển, ông Nguyễn Đỗ Dũng, Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn quốc tế enCity nhìn nhận: Thách thức lớn không chỉ nằm ở ùn tắc, ngập nước hay ô nhiễm mà sâu xa hơn, hệ lụy từ các vấn đề này đang tạo ra những “tổn thất âm thầm” mà người dân và doanh nghiệp phải gánh chịu. Ông Dũng dẫn chứng: Ùn tắc giao thông gây ra thiệt hại khoảng 6 tỷ USD/năm cho người dân, doanh nghiệp.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho biết: Thành phố còn đối mặt là sụt lún, ngập lụt và biến đổi khí hậu. Điều này khiến thành phố có nguy cơ đối mặt khủng hoảng sinh thái đô thị ngày càng nghiêm trọng dưới tác động cộng hưởng trong tương lai.
Cũng theo ông Trần Đình Thiên, vận hành siêu đô thị đòi hỏi một lực lượng doanh nghiệp mạnh, tuy nhiên thành phố còn thiếu những doanh nghiệp lớn có khả năng dẫn dắt, hình thành đầy đủ các chuỗi sản phẩm, ứng dụng cạnh tranh trên thị trường. Nếu không xử lý được những điểm nghẽn này, nguy cơ thành phố có “siêu cơ hội” nhưng chưa có “siêu năng lực” để vận hành, tận dụng.
Tìm hướng tái cấu trúc đô thị
Để biến quy mô thành năng lực cạnh tranh, Thành phố Hồ Chí Minh cần một cuộc chuyển đổi đồng bộ về tư duy quy hoạch, hạ tầng, kinh tế và quản trị. Theo Tiến sĩ Trần Du Lịch, chuyên gia kinh tế, nguyên Phó trưởng đoàn đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh, đổi mới tư duy lập quy hoạch cần chuyển từ tư duy quy hoạch mở rộng đô thị thành tư duy xây dựng một trung tâm kinh tế-đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh toàn cầu; chuyển tư duy từ quy hoạch đất sang quy hoạch hệ sinh thái kinh tế.
Phân tích sâu hơn, Tiến sĩ Trần Du Lịch cho rằng, quy hoạch tương lai phải lấy hệ sinh thái kinh tế làm trung tâm thay vì chỉ nhìn thành phố qua bản đồ sử dụng đất. Theo đó, thành phố cần tổ chức không gian đa cực, đa trung tâm. Mỗi cực phải có chức năng và lợi thế riêng nhưng đồng thời phải được kết nối bằng mạng lưới giao thông, dữ liệu, logistics và chuỗi cung ứng.
Về hạ tầng, không gian phát triển, metro, đường vành đai, cao tốc, cảng biển, sân bay phải được xem như hệ tuần hoàn của siêu đô thị để hạ tầng không chỉ phục vụ đô thị mà hạ tầng phải kiến tạo nên đô thị. Thành phố phải hướng ra biển và bám sông; xây dựng đô thị số và quản trị bằng dữ liệu; thích ứng với biến đổi khí hậu phải là trụ cột của quy hoạch; đồng thời chuyển từ tư duy địa giới hành chính sang tư duy phát triển vùng.
Theo ông Nguyễn Đỗ Dũng, nếu muốn duy trì sức hấp dẫn của thị trường lao động, Thành phố phải bảo đảm người lao động có thể tiếp cận nhà ở với mức giá phù hợp. Nhằm tạo tiền đề cho phát triển, thành phố cần chuyển từ tư duy phát triển dựa trên hạ tầng bê-tông hóa sang mô hình hài hòa với tự nhiên; lấy hạ tầng xanh, hạ tầng nước và kinh tế tuần hoàn làm nền tảng.
Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước một cơ hội phát triển đặc biệt mà không phải đô thị nào cũng có. Từ những mục tiêu đã đề ra, giai đoạn phát triển mới yêu cầu thành phố cần đồng thời giải quyết những điểm nghẽn về hạ tầng, cấu trúc,... đồng thời xây dựng một nền quản trị số dựa trên dữ liệu.
Trên cơ sở những nghị quyết, Luật Phát triển đô thị đã ban hành, tự thân thành phố đang cho thấy quyết tâm lớn để đạt được những mục tiêu đã đề ra. Khi đó, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ lớn về diện tích và dân số, mà có thể tạo ra một siêu đô thị có năng lực cạnh tranh thật sự, đủ sức trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế biển của khu vực.
