Tuy vậy, quá trình vận hành thực tế của các dự án vẫn cho thấy vẫn còn khoảng cách, nhất là ở cơ chế giá, lưu trữ năng lượng, đấu nối, phân bổ chi phí và khả năng bảo đảm dòng tiền cho các dự án. Trong bối cảnh các tập đoàn toàn cầu ngày càng coi năng lượng xanh là một điều kiện quan trọng trong quyết định đầu tư và duy trì đơn hàng, việc tiếp tục hoàn thiện chính sách đang trở thành yêu cầu cấp thiết.
Vấn đề này cũng được nhiều chuyên gia, đại biểu trao đổi thảo luận tại Diễn đàn “Mua bán điện trực tiếp và phát triển lưu trữ năng lượng: Đòn bẩy cho chuyển dịch xanh và phát triển bền vững” do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp và Viện Nghiên cứu Ứng dụng năng lượng thông minh phối hợp tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh chiều 13/8.
Điện xanh là lợi thế cạnh tranh
Trong cuộc đua thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, lợi thế của quốc gia và doanh nghiệp đang thay đổi nhanh chóng. Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhấn mạnh rằng, lợi thế quốc gia và doanh nghiệp hiện nay đã không còn giới hạn ở các yếu tố truyền thống như vốn, công nghệ hay nhân lực; khả năng tiếp cận nguồn năng lượng xanh, ổn định với chi phí hợp lý mới là chìa khóa quyết định.
Theo ông Phòng, thực tế, các thị trường xuất khẩu chiến lược của Việt Nam như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc đang liên tục nâng yêu cầu liên quan giảm phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc năng lượng, đánh giá ESG và tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo trong sản xuất. Những yêu cầu này đang từng bước trở thành tiêu chuẩn trực tiếp tác động tới hoạt động sản xuất, xuất khẩu và thu hút đầu tư của doanh nghiệp Việt Nam.
Trong bối cảnh đó, chuyển dịch năng lượng không còn là câu chuyện riêng của ngành điện mà trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao phải đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy mô hình tăng trưởng xanh hơn.
Đây cũng là cơ sở để thời gian qua Đảng, Quốc hội và Chính phủ từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường điện cạnh tranh với nhiều chính sách cụ thể. Đơn cử như: Nghị quyết số 70-NQ/TW, ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị định hướng phát triển năng lượng đi trước một bước, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đồng thời đẩy mạnh năng lượng tái tạo và đa dạng hóa nguồn cung. Nghị quyết số 253/2025/QH15, ngày 11/12/2025 của Quốc hội tạo cơ chế, chính sách phát triển năng lượng giai đoạn 2026-2030, huy động nguồn lực xã hội đầu tư vào ngành năng lượng.
Đáng chú ý, Nghị định số 243/2026/NĐ-CP, ngày 26/6/2026 của Chính phủ đã sửa đổi, bổ sung quy định về cơ chế mua bán điện trực tiếp và phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, mở thêm cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp nguồn điện xanh.
Tuy nhiên, chính sách mở ra cơ hội mới cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện các quy định để thị trường có thể vận hành thực chất. Cộng đồng doanh nghiệp đang trông đợi những hướng dẫn cụ thể hơn về cơ chế DPPA, quy chuẩn kỹ thuật cho hệ thống lưu trữ năng lượng BESS, cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng (TOU), quy định đấu nối và chính sách hỗ trợ tài chính nhằm giảm áp lực chi phí đầu tư ban đầu.
DPPA cần nhiều cơ chế cụ thể
Theo Tiến sĩ Trần Huỳnh Ngọc, Chuyên gia cao cấp về thị trường và hệ thống điện AMPERES (thuộc Alluvium Group), Nghị định 243/2026/NĐ-CP đã mở rộng khung pháp lý cho DPPA, đồng thời ghi nhận những đợt vận hành đầu tiên qua lưới điện quốc gia.
Đây là bước tiến quan trọng nhằm tạo tính minh bạch cho mô hình mua bán điện trực tiếp. Tuy nhiên, ông Ngọc cho rằng, thước đo DPPA không nên chỉ dừng ở số lượng hợp đồng mà phải được đánh giá bằng số lượng giao dịch có tính ổn định và khả năng tài trợ vốn cho các dự án.
Nghị định mới đã tạo thêm không gian cho thị trường khi bổ sung đơn vị bán lẻ điện trong khu công nghiệp ở cả vai trò mua và bán; mở rộng đối tượng khách hàng sử dụng điện lớn; đồng thời gỡ bỏ mức giá trần đàm phán đối với mô hình mua bán qua đường dây riêng.
Trong khu công nghiệp, các giao dịch hiện được định hình theo ba cấu trúc: Đơn vị phát triển nguồn điện bán trực tiếp cho khách hàng nội bộ; nguồn điện bán cho khu công nghiệp để phân phối lại cho khách hàng bên trong; hoặc đơn vị bán lẻ tự đầu tư nguồn điện và bán lại cho khách hàng.
Những thay đổi này tạo nền tảng quan trọng, song thực tiễn vẫn còn những khoảng trống cần xử lý. Tiến sĩ Trần Huỳnh Ngọc chỉ ra các vấn đề như tổn thất điện năng nội bộ, sai lệch đo đếm giữa bên bán và bên mua, phân bổ chi phí nâng cấp hệ thống hoặc chi phí SCADA. Đáng chú ý, thị trường chưa có quy định về cơ chế giải quyết tranh chấp khi phân bổ sản lượng năng lượng tái tạo trong nội bộ khu công nghiệp.
Đối với một số dự án DPPA đã thực hiện, Tiến sĩ Ngọc cho rằng, đây là cột mốc tham chiếu để các doanh nghiệp FDI xây dựng hồ sơ mẫu, dù thị trường vẫn cần thêm thời gian để chứng minh tính bền vững về kinh tế của mô hình.
Áp lực còn đến từ sự thay đổi của cơ chế giá điện. Khi áp dụng khung giờ mới theo Quyết định 963/QĐ-BCT, biểu giá điện bán lẻ cho khách hàng công nghiệp và thương mại sẽ thay đổi, trong khi cơ chế giá hai thành phần đang được thử nghiệm.
Khi đó, vấn đề của DPPA hiện nay không chỉ nằm ở việc xây dựng cơ chế cho phép mua bán điện trực tiếp, mà còn ở khả năng tạo ra một thị trường đủ ổn định, minh bạch và có khả năng huy động vốn. Nếu dòng tiền của dự án không đủ hấp dẫn, nguồn điện xanh dù có nhu cầu lớn từ doanh nghiệp cũng khó phát triển với quy mô tương xứng.
Tại diễn đàn, nhiều ý kiến cho rằng, cơ quan quản lý cần tăng tính dự báo bằng cách công bố lộ trình giá điện và dữ liệu lịch sử vận hành rõ ràng; sớm xây dựng cơ chế kinh tế cho các dự án năng lượng tái tạo kết hợp BESS trong khu công nghiệp, nhất là quy định cách tính công suất cực đại (Pmax) khi áp dụng giá hai thành phần; đồng thời đồng bộ tiến độ lưới điện truyền tải với phát triển nguồn điện.
Ở phía thị trường, các chủ đầu tư và khách hàng lớn cần nâng cao năng lực mô hình hóa tài chính theo từng giờ để thích ứng với biến động của thị trường giao ngay. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần kết hợp DPPA với các giải pháp hiệu quả năng lượng và lưu trữ tại chỗ để tối ưu hóa chi phí công suất.
Để DPPA thật sự trở thành động lực của chuyển dịch năng lượng, chính sách cần tiếp tục đi sâu vào những vấn đề, chính sách quyết định khả năng vận hành và hiệu quả tài chính của thị trường để doanh nghiệp thích ứng với một nền kinh tế quốc tế ngày càng đặt tiêu chuẩn xanh ở vị trí trung tâm.