Từ năm 2021 đến nay, vào mùa mưa bão đã có nhiều đợt xả lũ thủy điện gây thiệt hại nặng nề cho vùng hạ du. Số lượng người chết từ hàng chục đến hơn 100 người, gây thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng.
Nguy cơ “bom nước” ở hồ Thác Bà sau bão Yagi
Nhớ lại thời điểm tháng 9/2024, hoàn lưu bão Yagi gây mưa lũ lớn kỷ lục ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ và một phần Tây Bắc. Vào 9 giờ sáng 10/9 lưu lượng nước hồ Thác Bà đạt mức lịch sử 5.600 m3/s, gần gấp đôi khả năng xả lũ của đập chính. Nước dâng nhanh từng giờ, vượt qua mức báo động 2.
Ngay từ ngày 6/9/2024, để ứng phó với hoàn lưu bão Yagi, Thủy điện Thác Bà đã xả lũ với công suất 1.000 m3/s. Mức xả này được duy trì suốt 3 ngày đến rạng sáng 9/9 theo Công điện chỉ đạo của Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trước đây). Như vậy hồ Thác Bà đã xả lũ hơn 200 triệu m3, để dành dung tích đón lũ!
Vào lúc 0 giờ ngày 9/9/2024, mực nước bắt đầu tăng đột biến. Từ lưu lượng khoảng 500 m3/s, mực nước đổ về tăng nhanh tới mức 4.500 m3/s… Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai lập tức yêu cầu mở toàn bộ các cửa xả đáy với công suất hơn 3.000 m3/s. 6 giờ sáng, Thủy điện Thác Bà xả lũ hết công suất. Cho tới 9 giờ ngày 10/9/2024, lượng nước lũ về hồ đạt mức cực đại 5.620 m3/s, gần gấp đôi công suất tối đa của ba cửa xả đáy. Mực nước trong hồ 59,28m, khi ấy đã vượt mức báo động 1 - 58,85m.
Trưa 10/9/2024, tình trạng nguy cấp của Thủy điện Thác Bà được thông tin trực tiếp tới Thủ tướng Chính phủ. Thủ tướng đưa ra quyết định: nếu tình hình diễn biến xấu, cần tính đến phương án phá đập phụ số 4 để cứu đập chính Thủy điện Thác Bà!
Theo tính toán, nếu mức lũ lên đến 61m là chạm tới lằn ranh sinh tử, đập phụ số 4 sẽ phải “hy sinh” để cứu đập chính. Lực lượng công binh đã khảo sát, khoan thân đập, đặt thuốc nổ, sẵn sàng chờ lệnh! Khi nước trong hồ thủy điện đã vượt báo động 2 - 59,65m, lũ vẫn tiếp tục dồn về. 11 giờ ngày 11/9, lưu lượng lũ còn 3.180 m3/s, tương đương mức xả lũ cực đại của Thủy điện Thác Bà. Mực nước hồ Thác Bà dừng tăng, rồi giảm dần. Nguy cơ lùi xa!
Giải phẫu nguy cơ “bom nước”
Ngày 14/5/2026 tại Thủy điện Thác Bà, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Thủy điện Thác Bà Nguyễn Mạnh Cường cho biết: “Thời điểm đó nguy cơ vỡ đập là rất rất nhỏ, nhưng trách nhiệm của chúng tôi vẫn phải xây dựng mọi phương án có thể”. Theo ông Cường, từ mức nước cao nhất khi đó là 59,84m lên tới mức 61m, tương đương hơn 200 triệu m3. Với mức lũ cao hơn 5.000 m3/s, tốc độ xả tối đa 3.200 m3/s, cần hơn 20 giờ để hồ đạt mực nước 61m. Thực tế đỉnh lũ không kéo dài cả ngày. Hoàn lưu bão cũng không bao giờ kéo dài cả tuần. Nếu phải phá đập phụ số 4, lưu lượng lũ sông Chảy cũng chỉ tăng thêm 800 m3/s, nhập với sông Lô rồi hòa vào sông Hồng ở Việt Trì. Với sông Hồng, thêm 800 m3/s cũng khó gọi là thảm họa!
Như vậy, phương án phá đập phụ số 4 vốn được xây dựng cho tình huống khẩn cấp đã làm dấy lên nhiều lo ngại về nguy cơ ảnh hưởng tới khu vực hạ du. Sau cùng, khi phân tích dữ liệu tổng hợp, nhóm phóng viên nhận thấy rằng, nếu các quy định được thực hiện chính xác, chỉ đạo của Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai được tuân thủ triệt để, mọi nguy cơ ở Thủy điện Thác Bà trong đợt lũ lịch sử gây ra do hoàn lưu bão Yagi đã hoàn toàn được hóa giải.
Theo phân tích, sức chứa 200 triệu m3 đủ để cầm cự với mức lũ hơn 5.000 m3/s gần một ngày. Tại Khoản 2 Điều 4 Nghị định số 04/2011/NĐ-CP ngày 14/1/2011 của Chính phủ thực hiện bãi bỏ việc sử dụng các khu phân lũ, làm chậm lũ thuộc hệ thống sông Hồng quy định: “Dành dung tích phòng lũ của các hồ để điều tiết, cắt giảm lũ cho hạ du: hồ Sơn La và hồ Hòa Bình trên sông Đà là 7 tỷ m3, hồ Tuyên Quang là 1 tỷ m3, hồ Thác Bà là 450 triệu m3”. Theo Quyết định số 18/2021/QĐ-TTg ngày 22/4/2021 của Thủ tướng Chính phủ quy định về dự báo, cảnh báo, truyền tin và cấp độ rủi ro thiên tai, xác định mùa lũ: “Trên các sông thuộc Bắc Bộ, từ ngày 15/6 đến ngày 31/10”. Đây là quy định có tính pháp lý cao nhất! Như vậy, cộng thêm 200 triệu m3 xả lũ ba ngày theo chỉ đạo của Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai hồ Thác Bà sẽ có 650 triệu m3 dùng để cắt lũ, tương đương với mức lũ hơn 5.000 m3/s kéo dài trong 3 ngày.
Với thực tế đợt lũ từ ngày 9/9 đến ngày 11/9/2024, nếu mức lũ vượt báo động 2, có nghĩa là dung tích phòng cắt lũ 450 triệu m3 đã không được tuân thủ đầy đủ. Việc các nhà máy thủy điện tranh thủ tích nước khi mùa mưa lũ chưa kết thúc là nguyên nhân quan trọng đe dọa an toàn hồ đập cũng như tạo ra lũ chồng lũ ở vùng hạ du trong nhiều trường hợp.
Bài học từ công tác dự báo
Thủy điện Hòa Bình có dung tích 9,5 tỷ m3, mực nước dâng 117m, cách Thủ đô Hà Nội 60 km đường chim bay. Nếu đập thủy điện Hòa Bình xảy ra sự cố vỡ đập, Thủ đô Hà Nội và nhiều tỉnh Đồng bằng sông Hồng sẽ chìm sâu dưới hàng chục mét nước.
Với dung tích gấp ba, chiều cao cột nước gấp đôi, khoảng cách chỉ còn một phần ba so với Thủy điện Thác Bà, Thủ đô Hà Nội vô cùng nhạy cảm với từng trạng thái của Thủy điện Hòa Bình mỗi mùa mưa lũ.
Do ảnh hưởng đợt mưa lũ ngày 10 đến 11/10/2017, lưu lượng lũ về hồ Hòa Bình trong ngày 11/10/2017 lên tới 15.940 m3/s. Thủy điện Hòa Bình mở khẩn cấp 8 cửa xả đáy trong hai ngày với lưu lượng xả về hạ du rất lớn (16.520 m3/s), làm mực nước sông Hồng tại Hà Nội trong hai ngày tăng 5,5m. Ông Trần Quang Hoài, Tổng Cục trưởng Phòng, chống thiên tai cho biết, đây là lần đầu tiên hồ Hòa Bình phải mở tới 8 cửa xả đáy. Kỷ lục trước đó được ghi nhận là thủy điện này phải mở 6 cửa xả đáy vào năm 2007.
Theo dự báo ban đầu của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia, cường độ lũ về hồ Hòa Bình khoảng 2.900 m3/s. Thực tế lên tới gần 16.000 m3/s. Với sai số dự báo hơn 500%, công tác vận hành hồ Hòa Bình chịu áp lực rất lớn. Các thủy điện Sơn La, Huội Quảng, Bản Chát, Lai Châu tạm thời ngừng xả nước, phát điện, giảm lưu lượng lũ về hồ Hòa Bình. Ông Trần Quang Hoài thông tin: “Tôi có mặt ở hồ Hòa Bình lúc đó, nước đã vượt qua cửa van tum. Nếu các cây gỗ to trôi va vào, gây hư hại cửa van thì tác hại không lường được!”.
Trong buổi làm việc với phóng viên ngày 12/5/2026, Phó Cục trưởng Khí tượng thủy văn Hoàng Đức Cường và nhiều cán bộ trong Cục xác nhận: Đợt mưa cực lớn gây lũ về Thủy điện Hòa Bình ngày 10 đến 11/10/2017 là hình thái thời tiết cực đoan chưa từng có. Một đám mây gây mưa lớn hình thành ngay trên vùng lòng hồ, gây mưa tới 300-400 mm chỉ trong thời gian tính bằng giờ. Các cơ quan khí tượng thủy văn hoàn toàn bị động. Cụ thể, bản tin dự báo số 32/TL-DBTƯ lúc 15 giờ 15 phút ngày 10/10, dự báo đến 15 giờ ngày 11/10 lưu lượng về hồ Hòa Bình giảm xuống mức 2.900 m3/s nhưng thực tế là 11.290 m3/s. Bản tin dự báo số 34/TL- DBTƯ lúc 3 giờ 30 phút ngày 11/10, dự báo đến 9 giờ ngày 11/10 với lưu lượng tăng lên 10.000 m3/s, nhưng thực tế là 15.940 m3/s. Dự báo với sai số rất lớn trong một khoảng thời gian rất ngắn!
Theo thông số kỹ thuật về Thủy điện Hòa Bình, công trình này có năng lực xả tối đa 35.400 m3/s, có thể kiểm soát và chế ngự trận lũ giống như trận lũ có lưu lượng 60.000 m3/s đo được tại Sơn Tây vào năm 1971.
Với thông tin sơ bộ như vậy thật khó hiểu khi một công trình tầm cỡ như Thủy điện Hòa Bình lại bị uy hiếp bởi một trận lũ với cường độ gần 16.000 m3/s. Nếu biết rằng trong đợt lũ ngày 10/11/2017, mực nước hồ Hòa Bình cao nhất là 117,4m. Mực nước gia cường (mức dự phòng) là 120m trên tổng chiều cao đập Hòa Bình là 128m. Mỗi mét chiều cao của hồ Hòa Bình tương đương dung tích hơn 200 triệu m3. So với đợt lũ ở Thủy điện Thác Bà, chúng ta thấy đợt lũ ở hồ Hòa Bình ở mức an toàn hơn rất nhiều!
Cường độ xả 8 cửa của Thủy điện Hòa Bình là hơn 16.000 m3/s. Lưu lượng lũ về hồ lúc cao nhất là gần 16.000 m3/s, hoàn toàn cân bằng được mọi nguy cơ vỡ đập. Vào thời điểm đó theo Chủ tịch Hội đập lớn Phan Hồng Giang: “Hệ thống đê Hà Nội được thiết kế trên 15m. Mực nước hiện tại chỉ hơn 10m, nên sẽ không đe dọa gì Thủ đô Hà Nội”.
Các số liệu thiết kế và vận hành cho thấy công trình vẫn còn dư địa an toàn đáng kể trong đợt lũ này.
Nguyên nhân của tình trạng nguy cấp
Ngày 13/5/2026, trong buổi làm việc với phóng viên, khi được nghe câu hỏi: Trận lũ ngày 10 đến 11/10/2017, có nguy cơ vỡ đập không? Giám đốc Công ty Thủy điện Hòa Bình Phạm Văn Vương cười: “Vỡ được thế nào mà vỡ!”. Rồi ông giải thích: “Dù rằng xả lũ 8 cửa đáy là kỷ lục, nhưng vẫn dưới mức thiết kế xa. Thủy điện Hòa Bình có 12 cửa xả đáy, 6 cửa xả mặt, tổng cộng 18 cửa. Mới xả 8 cửa đã ăn thua gì”. Thật rõ ràng, dễ hiểu, nhưng thông tin Thủy điện Hòa Bình nguy cấp là có thật, từ cả những người có trách nhiệm! Như sự “quan ngại sâu sắc” của Tổng Cục trưởng Trần Quang Hoài về mức nước hồ Hòa Bình lên cao vượt qua cửa van tum, nếu các cây gỗ to va vào gây hư hại cửa van thì tác hại không lường được. Một chuyên gia giải thích: Tất cả các công trình thủy điện đều có rào chắn bảo vệ chống củi trôi, rác cuốn vào tua-bin, van lấy nước. Các công trình lớn như Thủy điện Hòa Bình, rào chắn bảo vệ là bắt buộc! Lo xa như thế hơi thiếu cơ sở!
Chiều 13/10/2017, Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng chống thiên tai đã tổ chức họp báo. Chủ trì họp báo là ông Trần Quang Hoài, Ủy viên Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về Phòng chống thiên tai, Tổng Cục trưởng Phòng chống thiên tai. Theo ông Hoài: Từ ngày 5 đến 7/10, hồ Hòa Bình được tích nước đến cao trình 117m. Theo Quy trình vận hành liên hồ thì đến 15/9 hằng năm, chúng tôi giao cho các đơn vị làm thủy điện chủ động. Ban Chỉ đạo chỉ chỉ đạo chung. Nhưng thời tiết năm nay mưa lũ muộn, rất bất thường, chúng tôi sẽ đề nghị thay đổi cho phù hợp với diễn biến phức tạp của thời tiết.
Bình thường trong mùa lũ, mực nước hồ Hòa Bình chỉ khoảng 102 m-103 m, để dành 3 tỷ m3 cắt lũ. Theo quy định hiện hành, mùa lũ được kéo dài hết 31/10 hằng năm. Việc hồ tích nước ở cao trình 117m trong bối cảnh xuất hiện đợt mưa lũ dị thường và sai số dự báo lớn đã làm gia tăng áp lực đối với công tác vận hành hồ chứa. Nhất là ở thời điểm đó, chưa ai biết được mức lũ 16.000 m3/s đã là đỉnh lũ chưa?
(Còn nữa)
