"Một thời đạn bom, một thời hòa bình"

Suốt hai năm qua, đều đặn năm buổi tối trong tuần, từ thứ hai đến thứ sáu, khán giả màn ảnh nhỏ lại có cơ hội bước lên chuyến tàu tốc hành ngược về quá khứ hào hùng, để được sống lại “một thời đạn bom, một thời hòa bình”. Người từng đi qua cuộc kháng chiến trường kỳ chống Mỹ, cứu nước thì gặp lại từng lát cắt ký ức mà họ là một nhân tố cấu thành, mỗi hình ảnh như một tiếng vọng quá khứ đang dội về, đong đầy hoài niệm. Người trẻ - sinh ra và lớn lên khi đất nước đã yên tiếng súng, được lần đầu tận mắt nhìn thấy bao điều bấy lâu chỉ biết qua sách vở. Trải dài suốt quãng thời gian từ 1964 đến 1981, Ký ức Việt Nam tái hiện những năm tháng miền bắc phải đối mặt với cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ, rồi sau đó là sáu năm đầu của công cuộc tái thiết đất nước, nhẫn nại hàn gắn từng vết thương chiến tranh. Đó cũng là loạt phim đem tới cho công chúng những thước phim màu duy nhất, ghi lại chân thực, sinh động và chuyển tải từng nhịp đập cuộc sống thời chiến của một Hà Nội hào hoa nhưng rất đỗi kiên cường, của một miền bắc nguyện dâng hiến cả tâm sức lẫn vật lực, “tất cả vì miền nam tiền tuyến”.

Từ những nguyên liệu thô...

Ký ức Việt Nam có xuất phát điểm từ một chuyến công tác tại xứ sở hoa anh đào của Biên tập viên (BTV) Xuân Tùng, từ năm 2006. Như một cơ duyên, anh được biết Nihon Denpa News (NDN), một hãng phim của Đảng Cộng sản Nhật Bản đã từng đặt văn phòng và bền bỉ tác nghiệp suốt từ năm 1961 tại Hà Nội. Thời điểm đó, là hãng phim duy nhất nhận được lời mời của Chủ tịch
Hồ Chí Minh, NDN đã được tạo điều kiện thuận lợi nhất, được tiếp cận với những đề tài đặc biệt nhất. Nhờ vậy, ống kính của các nhà làm phim Nhật Bản đã lưu giữ được biết bao khuôn hình vô giá, như một kênh tuyên truyền hữu hiệu của Việt Nam đến với bè bạn năm châu. Không chỉ đến với khán giả Nhật Bản, nguồn tư liệu này còn được bán cho hai hãng truyền hình, một của Úc và một của Mỹ. Suốt 17 năm trời, biết bao sự kiện, biết bao câu chuyện, con người đã được ghi lại tỉ mỉ, chân thực trong 1.510 cuộn phim nhựa 16 ly, với tổng cộng khoảng 6.000 mét phim. Phim được bảo quản rất tốt, không xước, không nhòe, không mốc, với nguyên bản lời dẫn bằng tiếng Nhật.

Tới thăm trụ sở của NDN tại Tokyo, Xuân Tùng đã thật sự xúc động, khi cảm nhận được tình yêu dải đất hình chữ S hiện diện khắp mọi nơi, khi toàn bộ poster trên các bức tường đều chứa đựng những hình ảnh đặc sắc về đất và người Việt Nam, vốn đã trở thành mảng đề tài khai thác xuyên suốt của họ trong suốt gần hai thập kỷ.

Bẵng đi hai năm sau đó, NDN liên lạc với Xuân Tùng để đề nghị chuyển giao kho phim cho Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), với một mức giá rất tượng trưng. Một danh sách tiêu đề, cực ngắn, của bằng ấy hộp phim (phần lớn không có âm thanh, chỉ cung cấp hình ảnh tư liệu đơn thuần, không hề kèm theo những thông tin cần thiết như ai, cái gì, ở đâu, khi nào...). Và một căn phòng lèn kín các cuộn phim nhựa, được chất cao lên tận nóc. Ẩn giấu bên trong là những nội dung gì cũng chẳng ai hay. Sau khi quyết định đầu tư để sở hữu kho phim vô giá này, Đài giao nhiệm vụ cho Ban Thời sự tìm phương án thu hồi vốn. Ba năm thương thảo, hai năm hồi hộp chờ tê-lê-sin khối lượng phim nhựa khổng lồ sang dạng số, nhóm mới có được hình dung ban đầu về kho nguyên liệu thô, từ đó hình thành được format chuẩn. Trong mỗi tập phim có thời lượng năm phút, hình ảnh tư liệu sống động và chân thực sẽ xuất hiện, đan xen cùng hồi ức của những nhân chứng lịch sử, qua đó kể lại một câu chuyện ít người biết đến, của một giai đoạn lịch sử nhiều biến động và trải dài trên nhiều lĩnh vực (từ chính trị, lịch sử, văn hóa đến sản xuất, chiến đấu, đời sống sinh hoạt tiêu biểu...).

Xuân Tùng tâm sự, không thể liệt kê hết những khó khăn, thách thức mà ê kíp sản xuất Ký ức Việt Nam phải đối mặt, tháo gỡ suốt hai năm qua. Khi đưa ra một thước phim tư liệu, ngay cả những người trong cuộc, đã từng sống trong giai đoạn đó - cũng không thể liên tưởng kịp thời trong vòng mấy giây để định hình đây là gì. Vì thế, rất cần phải có người dẫn chuyện, những người kể chuyện tuyệt vời vì họ được xem lại những thước phim đó, được hồi tưởng và đưa khán giả quay trở về thời kỳ đó.

Anh cũng chia sẻ, việc tìm nhân chứng, nhân vật xuất hiện trong chương trình là nỗ lực không ngừng nghỉ của cả ê kíp. “Công việc tỉ mẩn, kỳ công ấy khiến chúng tôi thực sự kinh hoàng. Phải tìm những người đã từng sống vào thời điểm từ 1964 đến 1981, phải biết tường tận về nội dung được đề cập và có thể diễn đạt bằng một tư duy khúc triết, dễ hiểu. Hội đủ từng đó yêu cầu, với những người đa phần đã cao tuổi, không dễ dàng gì”.

Trở thành món ăn tinh thần vô giá

Nhờ Ký ức Việt Nam, nhà quay phim, NSND Nguyễn Hữu Tuấn vô cùng ngạc nhiên, khi nhìn thấy cô em dâu - diễn viên, NSND Như Quỳnh trong ngày vui thống nhất. Một số khán giả được gặp lại hình ảnh người thân, vô tình lọt vào ống kính.

Chủ tịch Cuba Fidel Castro được các em bé Việt Nam ôm hôn. Bác Hồ giản dị ngồi trên thềm Phủ Chủ tịch trò chuyện thoải mái với một nhóm bạn bè quốc tế. Tổng Bí thư Lê Duẩn thăm hỏi một gia đình Hà Nội ngày giáp Tết... Những hình ảnh gần gũi, thân thương của các vị lãnh tụ trong đời thường khiến nhiều khán giả rưng rưng xúc động.

Cũng nhờ Ký ức Việt Nam, người xem được chứng kiến cuộc thi bơi của phong trào thể thao quần chúng ở bể bơi 10-10, hay cú nhảy ngoạn mục từ trên cầu Thê Húc xuống hồ Gươm trong một chiều hè của vài cậu trai phố cổ. Chương trình cũng mang lại nụ cười rạng rỡ của một cô hàng hoa nơi chợ hoa Hàng Lược, tiếng leng keng tuyến tàu điện Bờ Hồ - Hà Đông, khung cảnh một hiệu ảnh Hà Nội, niềm hân hoan trong lễ khai giảng đầu tiên được hưởng không khí hòa bình...

Ký ức Việt Nam cũng đã tái hiện không khí hăng say làm thủy lợi chống hạn của bà con nông dân miền bắc; quang cảnh tan hoang, đổ nát khi Nhà máy xi-măng Hải Phòng bị bom Mỹ giội xuống, khi Bệnh viện Bạch Mai oằn mình hứng trọn nhiều loạt bom B.52 hay cảnh sinh hoạt của đám giặc lái bị bắt làm tù binh trong nhà giam Hỏa Lò...

Với BTV Xuân Tùng, Ký ức Việt Nam chỉ là bước khởi đầu mang tính chất gợi mở. Hai năm đồng hành cùng áp lực công việc vô cùng căng thẳng, ê kíp sản xuất đã sở hữu trong tay cả một kho phim được giải mã hoàn toàn, đã kỳ công thực hiện hơn 300 cuộc phỏng vấn rất có giá trị. Một series phim tài liệu dài hơi, với thời lượng từ 15 đến 25 phút một tập đang được anh ấp ủ, với những chủ đề chuyên sâu vô cùng hấp dẫn như Hà Nội trong chiến tranh, Cuộc sống thời bao cấp, Phi công Mỹ - Họ là ai?... Với “mỏ vàng” ấy, nhiều bộ phim tài liệu chứa đựng những thông điệp quá khứ vô giá sẽ tiếp tục ra đời, trong một tương lai gần. Để từ đó dòng chảy ký ức không bao giờ vơi cạn, trong tâm trí mỗi người dân Việt; để thêm hiểu, thêm yêu, để tự hào nhìn về phía trước.

Một số hình ảnh trong chương trình Ký ức Việt Nam - Ảnh do VTV cung cấp