Lần đầu tiên, một nhà giáo người Oman nhận vị trí thứ hai nhờ sáng kiến “Digital Pathways to Peace” (tạm dịch là “Những con đường kỹ thuật số dẫn đến hòa bình” - mô hình trường học sử dụng công nghệ số để thúc đẩy hòa bình bền vững.
Thúc đẩy giáo dục hòa bình
Sự kiện này không chỉ tôn vinh cá nhân mà còn đánh dấu bước tiến của các mô hình trường học UNESCO ở Trung Đông, nơi “Giáo dục toàn cầu công dân” (Global Citizenship Education - GCED) đang trở thành công cụ then chốt để xây dựng hòa bình giữa bối cảnh bất ổn địa - chính trị.
Với hơn 10.000 trường học thuộc Mạng lưới Trường học Liên kết UNESCO (ASPnet) trên toàn cầu, Trung Đông (từ Saudi Arabia đến Jordan) đang dẫn đầu việc tích hợp GCED vào chương trình học, giúp học sinh đối phó biến đổi khí hậu, di cư và xung đột. Theo “Khung Hành động Chiến lược ASPnet giai đoạn 2025-2029” của UNESCO, các trường này không chỉ dạy kiến thức mà còn nuôi dưỡng tư duy toàn cầu nội tại, khả năng hành động có trách nhiệm vì một thế giới công bằng hơn.
Theo Igsda, mô hình trường học UNESCO ở Trung Đông bắt nguồn từ những nỗ lực toàn cầu của tổ chức này nhằm thúc đẩy giáo dục hòa bình sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhưng ở khu vực này, chúng được định hình bởi bối cảnh lịch sử phức tạp: xung đột Israel-Palestine, nội chiến Syria và di cư hàng loạt. UNESCO thành lập ASPnet năm 1953 với 33 trường học ban đầu, nhằm “xây dựng hòa bình trong tâm trí con người”, khẩu hiệu từ Hiến chương UNESCO. Đến 2025, mạng lưới đã mở rộng 10.000 trường ở 181 quốc gia, với hơn 500 trường ở Trung Đông, tập trung vào GCED, chương trình giáo dục nhấn mạnh giá trị nhân quyền, bền vững và đối thoại liên văn hóa.
Ở Trung Đông, sự phát triển này gắn liền với các nghị quyết UNESCO như Tuyên ngôn về Giáo dục hòa bình và bền vững (2016), được cập nhật trong Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs) đến 2030. Khu vực Arab States, bao gồm 22 quốc gia, có hơn 200 trường ASPnet hoạt động. Saudi Arabia dẫn đầu với tám thành phố gia nhập Mạng lưới Thành phố học tập toàn cầu UNESCO năm 2025, bao gồm Riyadh và Al-Ula, nơi các trường học tích hợp GCED vào chương trình quốc gia để thúc đẩy học tập suốt đời.
Ông Conrad Hughes, tác giả bài viết “Global Citizenship in 2025” trên trang IBE-UNESCO nhận định: “Ở Trung Đông, GCED không chỉ là lý thuyết mà còn là công cụ thực tiễn để nuôi dưỡng tư duy toàn cầu nội tại, giúp học sinh vượt qua xung đột địa phương để hành động vì hòa bình toàn cầu”. Giáo sư từ Trường đại học Wageningen (Hà Lan), Tim K. Williams cho biết: “Mô hình ASPnet ở khu vực Trung Đông đã chứng minh rằng giáo dục có thể biến thách thức di cư thành cơ hội đối thoại, nhưng cần đầu tư mạnh công tác đào tạo giáo viên để tránh vấn đề bất bình đẳng”.
Tuy nhiên, việc phát triển mô hình này không đồng đều, trong đó các nước giàu như Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hay Saudi Arabia có nguồn lực mạnh; trong khi Lebanon và Syria gặp khó khăn do xung đột, với chỉ 20% số trường ASPnet hoạt động đầy đủ. Các sáng kiến như dự án Di sản thế giới ở Petra (Jordan) từ năm 2002 đã đào tạo giáo viên từ Jordan, Lebanon và Syria về bảo tồn di sản, tích hợp vào chương trình học ASPnet; Hội thảo ở Amman (Jordan) năm 2007 đã kết nối 50 trường Trung Đông với châu Âu, thúc đẩy trao đổi văn hóa.
Giới chuyên gia nhận định, bối cảnh Trung Đông năm 2025 là sự giao thoa giữa di sản xung đột và khát vọng hòa bình, với mô hình UNESCO làm cầu nối. Như lời Tổng Thư ký UNESCO Audrey Azoulay: “Các trường học này là nền tảng cho một Trung Đông bền vững, nơi giáo dục xây dựng cầu nối thay vì bức tường”.
Vượt qua thách thức
Theo Guardian, ứng dụng mô hình giáo dục UNESCO ở Trung Đông khá đa dạng, từ chương trình học toàn trường đến dự án cộng đồng, tập trung vào GCED với ba trụ cột chính: Nhận thức xã hội, kỹ năng phân tích và hành động tập thể.
Ở Saudi Arabia, Dar Al Uloom Schools - một trong những trường ASPnet hàng đầu - đã áp dụng cách tiếp cận “toàn trường” cho Giáo dục Phát triển Bền vững (ESD), tích hợp vấn đề địa phương như Al-Ula (sáng kiến bảo tồn di sản thiên nhiên và văn hóa của Saudi Arabia) vào bài học toàn cầu. Năm 2025, trường này tổ chức triển lãm STREAM (viết tắt của “Khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật, toán học và đọc sách) vào ngày 16/4/2025, nơi học sinh trình bày dự án về biến đổi khí hậu. Dar Assalam Private School ở Thủ đô Riyadh của Saudi Arabia tập trung đối thoại liên tôn giáo, với chương trình trao đổi kết nối học sinh Saudi Arabia với châu Âu, giảm định kiến 30% theo khảo sát nội bộ.
Trong khi đó, Jordan nổi bật với các trường ASPnet ở thành phố Amman, như Phòng thí nghiệm Khoa học khí hậu và môi trường (LSCE), nơi học sinh tị nạn Syria học về bình đẳng giới qua thảo luận dựa trên vấn đề thực tế. Dự án giáo dục ở thành phố Petra đã được mở rộng năm 2025 với khóa đào tạo 16 học sinh từ Jordan, Lebanon và Syria về quản lý di sản, kêu gọi sự than gia của cộng đồng bảo vệ di tích cổ.
Ở UAE, chương trình “Những đại sứ trẻ” từ năm 2012 đã kết nối trường học với lãnh đạo cộng đồng, thúc đẩy GCED qua các dự án sử dụng AI để mô phỏng đối thoại hòa bình. Tại Lebanon, các trường ASPnet như ở Beirut áp dụng GCED để hỗ trợ học sinh tị nạn, với chương trình giảng dạy về di sản Arab nhằm xây dựng bản sắc chung.
ASPnet còn mở rộng sang lĩnh vực công nghệ. Năm 2025, Mạng lưới GCED Arab của UNESCO đã hỗ trợ 50 trường sử dụng AI để dạy về phát triển bền vững. Thí dụ ở Oman, nơi sáng kiến của Tiến sĩ Moza Al-Saadi đoạt giải thưởng của UNESCO, với việc sử dụng nền tảng số để giảng dạy về hòa bình cho khoảng 5.000 học sinh. Theo nghiên cứu trên Trung tâm Thanh toán bù trừ GCED, các mô hình này tăng kỹ năng hành động của học sinh thêm 40% thông qua các dự án thực địa như trồng cây ở sa mạc Saudi Arabia.
Các chuyên gia quốc tế ca ngợi sự sáng tạo của mô hình trường học UNESCO, khi đưa học sinh trở thành đại sứ hòa bình qua công nghệ và di sản”. Bà Acquah từ Trung tâm công nghệ AcquaMeyer (Nam Phi) nhận định, so với chương trình truyền thống, mô hình trường học UNESCO không chỉ lý thuyết mà là thực tiễn thay đổi xã hội.
Mặc dù thành công, mô hình trường học UNESCO ở Trung Đông cũng đối mặt không ít thách thức như bất ổn địa - chính trị và biến đổi khí hậu làm gián đoạn quá trình triển khai, khiến hơn 240 triệu học sinh bị ảnh hưởng. Ngoài ra, chi phí công nghệ cao và việc thiếu đào tạo giáo viên (hiện chỉ có khoảng 28% số giáo viên Arab được huấn luyện GCED) cũng cản trở việc mở rộng mô hình này. Ở Syria và Yemen, đến nay chỉ có 30% số trường ASPnet hoạt động do chiến tranh phá hủy cơ sở vật chất. Bên cạnh đó, sự không đồng đều giữa các nước giàu-nghèo tại khu vực cũng là vấn đề lớn. UAE và Qatar dẫn đầu về phát triển AI, trong khi Jordan phụ thuộc hỗ trợ quốc tế.
Giới chuyên gia quốc tế, khu vực kêu gọi hành động để thúc đẩy mở rộng mô hình giáo dục UNESCO tại Trung Đông. Nhà nghiên cứu Kassim Al-Khatib từ Trường đại học California (Mỹ) nhận xét: “GCED ở Trung Đông cần vượt qua các rào cản văn hóa, tăng cường công tác đào tạo địa phương để tránh phụ thuộc vào phương Tây”. Mô hình giáo dục UNESCO được dự báo sẽ tiếp tục phát triển thời gian tới với việc triển khai “Khung Hành động Chiến lược ASPnet giai đoạn 2025-2029”, hướng tới mục tiêu 80% số trường học ở Trung Đông tích hợp GCED. Saudi Arabia dự kiến bổ sung 100 trường học thuộc ASPnet và UAE mở rộng các ứng dụng AI vào chương trình học đường từ năm 2026. Như lời chuyên gia Azoulay: “Giáo dục theo mô hình của UNESCO là hy vọng tương lai cho Trung Đông, nơi học sinh hôm nay là lãnh đạo mai sau”.
