Phản ánh truyền thống của kiến trúc Nga
Thoạt nhìn, lăng Lenin với vẻ ngoài có phần đơn giản, tuy nhiên, việc xây dựng lăng bằng đá này là kết quả của một công trình đồ sộ với việc phát triển nhiều bản thiết kế, xây dựng các mô hình mẫu và thực hiện tuần tự nhiều thiết kế khác nhau trong vòng sáu năm. Công việc sáng tạo mãnh liệt như vậy được thúc đẩy bởi nhiệm vụ vô cùng phức tạp là lưu giữ ký ức về người lãnh đạo Cách mạng Tháng Mười và giai cấp vô sản thế giới.
Đối với lăng Lenin, công trình này không chỉ được thiết kế để hòa nhập một cách khéo léo vào quần thể kiến trúc cổ kính của Quảng trường Đỏ, mà còn trở thành trung tâm bố cục của nơi đây. Thiết kế kiến trúc của công trình cần phản ánh truyền thống của trường phái kiến trúc Nga, những thành tựu sáng tạo từ các khám phá đổi mới của các kiến trúc sư Liên Xô (trước đây), lý tưởng thẩm mỹ và tầm quan trọng quốc tế của tư tưởng Lenin. Việc xây dựng lăng Lenin trở thành một phép thử đối với kiến trúc Liên Xô non trẻ, và nó đã vượt qua một cách xuất sắc.
Ông Alexey Shchusev, người đứng đầu Hội Kiến trúc Moscow khi đó và là một kiến trúc sư tài năng, cũng là một người đầy nhiệt huyết cách mạng đã được giao thiết kế công trình này. Đầu thế kỷ 20, ông dành nhiều tâm huyết nghiên cứu và nắm vững các nguyên tắc sáng tạo của kiến trúc Nga cổ đại. Nhiều tác phẩm của ông như Nhà thờ Tu viện Martha và Mary ở Moscow, nhà thờ tưởng niệm trên cánh đồng Kulikovo, và một số công trình khác là những tác phẩm cách điệu bậc thầy “trên một chủ đề nhất định” từ di sản kiến trúc của quá khứ.
Ban Chấp hành Trung ương Liên Xô đã thông qua nghị quyết bảo quản thi hài của nhà lãnh đạo cách mạng trong một lăng mộ, cho phép du khách vào thăm. Lăng mộ được xây dựng gần bức tường Kremlin trên Quảng trường Đỏ, giữa các ngôi mộ tập thể của những người đã chiến đấu trong Cách mạng Tháng Mười.
Kiến trúc sư Shchusev được giao nhiệm vụ chuẩn bị bản thiết kế cho một lăng mộ gỗ tạm thời vào ngày sau khi Lenin qua đời, khoảng nửa đêm. Sau này ông nhớ lại: "Tôi chỉ kịp lấy những dụng cụ cần thiết từ xưởng của mình... Ngay sáng hôm sau, cần phải bắt đầu tháo dỡ các bệ đỡ, đặt nền móng và hầm mộ của lăng mộ. Đến 4 giờ sáng, bản phác thảo sơ bộ của lăng mộ đã sẵn sàng".
Công trình này là một quần thể nhỏ, đối xứng gồm ba khối lập phương, được làm bằng gỗ, ốp ván và sơn màu xám đậm. Khối chính, mang dòng chữ "Lenin", đạt đến đỉnh là một kim tự tháp ba tầng. Lăng mộ đầu tiên do Shchusev thiết kế chỉ là tạm thời. Nhưng thiết kế này đã cho thấy mong muốn của kiến trúc sư, bất chấp đặc tính của vật liệu xây dựng chính là gỗ tạo ra một bố cục đặc trưng hơn của các công trình bằng đá, một bố cục không thể liên tưởng đến bất kỳ công trình nào khác ở Moscow.
Khi lăng mộ gỗ đầu tiên vẫn còn mở cửa cho công chúng, chính quyền đã quyết định xây dựng một lăng mộ gỗ lớn trên nền móng của nó, và sau đó bắt đầu chuẩn bị cho việc xây dựng một lăng mộ đá kiên cố. Tuy nhiên, hình dáng của lăng mộ lần này không có nhiều sự đồng thuận. Nhiều người tin rằng tầm vóc lớn của tư tưởng V.I. Lenin và vai trò lịch sử thế giới của Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười vĩ đại, được thực hiện dưới sự lãnh đạo của ông, đòi hỏi phải tạo ra một lăng mộ đồ sộ. Nhiều người ủng hộ việc tạo ra một công trình tưởng niệm hoành tráng, tuy nhiên những ý kiến về việc tránh làm hỏng tổng thể của quần thể Quảng trường Đỏ cũng đã được tôn trọng.
Người ta quyết định xây dựng lăng mộ thứ hai bằng gỗ, tối đa hóa việc sử dụng các bộ phận của công trình hiện có. Ủy ban Bảo tồn Di sản V.I. Lenin đã giao cho Shchusev thiết kế một công trình mới mà không tổ chức cuộc thi. Thiết kế của ông đã được phê duyệt. Trong quá trình hoàn thiện, thiết kế cho lăng mộ gỗ thứ hai ngày càng trở nên giản dị hơn và hình thức ngày càng cô đọng. Những điểm mới mẻ cơ bản là việc kết hợp tượng đài tưởng niệm và hai bệ đỡ bên vào một công trình duy nhất, đặt cửa chính ở trung tâm mặt tiền, và hoàn thiện lăng mộ với một hành lang có mái che.
Ngày 1/8/1924, công trình lăng gỗ mới chính thức mở cửa đón khách tham quan. Vẻ ngoài giản dị của nó là kết quả của việc sử dụng khéo léo nhiều công cụ và kỹ thuật kiến trúc và bố cục khác nhau, tạo nên một hình ảnh kiến trúc ấn tượng và đáng nhớ. Các tấm ốp gỗ sồi của lăng mộ được đánh bóng. Màu sắc tổng thể của công trình là nâu nhạt, phù hợp màu sắc của bức tường Kremlin. Các chi tiết được tô điểm nổi bật trên nền này.
Về mặt thể tích và bố cục không gian, lăng mộ gỗ thứ hai đã phần nào dự báo thiết kế của lăng mộ đá. Mặc dù lăng mộ gỗ thứ hai nhỏ hơn lăng mộ đá về kích thước, không có khán đài cố định cho khán giả hay các trang trí hoành tráng cho các ngôi mộ tập thể, việc xây dựng lăng mộ thứ hai vẫn có thể được coi là một bước tiến quan trọng hướng tới sự hình thành cuối cùng của quần thể Quảng trường Đỏ.
Biểu tượng của Moscow và nước Nga
Sau khi lăng mộ gỗ thứ hai hoàn thành và mở cửa cho công chúng, Ủy ban Bảo tồn Di sản V.I. Lenin bắt đầu chuẩn bị cho việc xây dựng lăng mộ vĩnh cửu. Ủy ban quyết định mời các kiến trúc sư giỏi nhất của Liên Xô và nước ngoài tham gia thiết kế lăng Lenin. Cuộc thi thu hút người tham gia từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Công nhân, nông dân, nhân viên và sinh viên đã gửi 117 dự án và đề xuất. Tuy nhiên, cuộc thi đã không thành công, không có dự án nào được chấp nhận để tiếp tục phát triển.
Lăng mộ gỗ thứ hai tồn tại trong 5 năm. Sau khi công tác bảo quản hài cốt Lenin trong thời gian dài được xác nhận, người ta quyết định xây dựng một lăng mộ vĩnh cửu, giữ nguyên thiết kế kiến trúc của lăng mộ gỗ. Một ủy ban đặc biệt của chính phủ về xây dựng lăng mộ vĩnh cửu được thành lập, do Kliment Voroshilov làm chủ tịch, và giao cho Alexey Shchusev nhiệm vụ phát triển thiết kế. Shchusev và các nhân viên xưởng của ông đã dành gần hai năm để thiết kế Lăng mộ đá. Việc chuyển đổi lăng mộ từ gỗ sang đá diễn ra vô cùng khó khăn và thường xuyên phải điều chỉnh ngay cả trong những giai đoạn cuối cùng của quá trình xây dựng.
Qua từng phiên bản, thiết kế lăng đá ngày càng khác xa so nguyên mẫu bằng gỗ. Ngay cả trong quá trình xây dựng, bố cục được lựa chọn cũng được kiểm tra lại một lần nữa. Một mô hình bằng gỗ kích thước thật, bằng một phần tư công trình, đã được xây dựng tại địa điểm dành cho lăng vĩnh viễn ở Quảng trường Đỏ, cho phép tinh chỉnh kích thước, bố cục và tỷ lệ của công trình. Những điều chỉnh cũng được thực hiện trong giai đoạn cuối cùng của quá trình xây dựng, sau khi khung xương của lăng đã được dựng lên.
Lăng mộ được xây dựng hoàn toàn bằng vật liệu trong nước Nga. Cấu trúc dựa trên khung bê-tông cốt thép với tường gạch. Lớp vỏ ngoài được làm bằng đá tự nhiên như đá granit, thạch anh, labradorit, porphyry và đá cẩm thạch. Cùng với kỹ sư trưởng của dự án là Konstantin Nadzharov, Shchusev đã đến thăm nhiều mỏ đá trên khắp đất nước để lựa chọn các loại đá cần thiết.
Công trình xây dựng bắt đầu vào tháng 7/1929. Các chuyên gia trong và ngoài nước ước tính lăng Lenin sẽ mất khoảng 5 năm để hoàn thành. Tuy nhiên, các thợ xây đã dựng lên nó với tốc độ đáng kinh ngạc. Lăng mộ bằng đá được hoàn thành vào tháng 10/1930. So lăng mộ bằng gỗ, thể tích bên ngoài của nó tăng từ 1.300 lên 5.800 mét vuông, và thể tích bên trong từ 200 lên 2.400 mét vuông. Nó đạt đến chiều cao 12 mét, nhưng vẫn là một công trình khiêm tốn, hài hòa với toàn bộ kiến trúc của Điện Kremlin.
Cùng thời điểm xây dựng lăng mộ, người ta quyết định tái thiết Quảng trường Đỏ. Những viên đá cuội ở quảng trường được thay thế bằng đá lát diabase. Di dời tượng đài Minin và Pozharsky về phía nhà thờ. Đường ray xe điện cũng được dỡ bỏ khỏi quảng trường.
Năm 1990, lăng Lenin và khu nghĩa trang tường thành Kremlin được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO, và từ năm 1995, chúng được công nhận là các di tích lịch sử và văn hóa cấp liên bang. Lăng Lenin được xem là một trong những biểu tượng dễ nhận biết nhất của Moscow và nước Nga. Đối với nhiều người dân Nga, công trình này sẽ mãi mãi là biểu tượng cho sự vĩ đại của lịch sử và kiến trúc của các kiến trúc sư tài ba người Nga. Công trình này vẫn là một sợi dây liên kết mạnh mẽ, gắn kết hàng triệu người vẫn giữ tinh thần và thế giới quan Xô-viết.
