Trụ cột của ProtectEU
Ngày 26/2, EC chính thức công bố chương trình nghị sự mới về chống khủng bố mang tên ProtectEU, sáng kiến trọng điểm thuộc Chiến lược An ninh Nội bộ của Liên minh châu Âu (EU). Đây được xem là bước đi chiến lược trong bối cảnh an ninh của “lục địa già” đang chịu sức ép kép từ sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số và những biến động địa - chính trị toàn cầu.
Theo AP, trong hơn một thập kỷ qua, EU đã liên tục củng cố khuôn khổ pháp lý và các biện pháp an ninh nhằm đối phó với chủ nghĩa khủng bố và bạo lực cực đoan. Tuy nhiên, sự thay đổi phương thức hoạt động của các tổ chức khủng bố, từ không gian vật lý sang môi trường mạng, từ cấu trúc tổ chức truyền thống sang các mạng lưới phân tán đòi hỏi một cách tiếp cận linh hoạt, chủ động và toàn diện hơn. Trong bối cảnh này, ProtectEU ra đời nhằm mục tiêu tăng cường mức độ sẵn sàng, khả năng phòng ngừa và phản ứng nhanh chóng của toàn khối.
Điểm nhấn đầu tiên của ProtectEU là nâng cao năng lực dự báo và phát hiện sớm các mối đe dọa. Theo EC, muốn bảo đảm tốt an ninh cần phải có khả năng dự đoán hiệu quả. Vì vậy, chương trình mới đề xuất tăng cường nguồn lực cho Năng lực phân tích tình báo thống nhất (SIAC) ở cấp độ liên minh, đồng thời củng cố vai trò hỗ trợ phân tích của Cơ quan Tình báo châu Âu (Europol), đặc biệt trong khai thác Thông tin Tình báo nguồn mở (OSINT).
Một trong những điểm nhấn của chương trình nghị sự mới là nhận diện rõ thách thức từ kỷ nguyên số. Việc các phần tử khủng bố gia tăng tận dụng mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI), tài sản mã hóa, vũ khí in 3D hay thiết bị bay không người lái đang làm thay đổi phương thức tuyên truyền, tuyển mộ và gây quỹ. Trước tình hình đó, EU thúc đẩy nghiên cứu an ninh liên quan các công nghệ thông qua các chương trình như Horizon Europe và Quỹ An ninh Nội bộ.
Trong kế hoạch ProtectEU, giới chức châu Âu cũng đề xuất tập trung ngăn chặn chủ nghĩa cực đoan, đặc biệt trong giới trẻ. EC nhìn nhận phòng ngừa sớm là chiến lược dài hạn hiệu quả nhất. Một bộ công cụ phòng ngừa sẽ được xây dựng thông qua Trung tâm Kiến thức về Phòng chống chủ nghĩa cực đoan, cung cấp giải pháp thực tiễn nhằm bảo vệ trẻ vị thành niên khỏi sự lôi kéo trực tuyến. Bên cạnh đó, các nhà chức trách cũng triển khai Chương trình Trao quyền và kết nối cộng đồng trị giá 5 triệu euro (khoảng 5,9 triệu USD), tập trung nâng cao khả năng phục hồi, củng cố sự gắn kết xã hội và vai trò của cộng đồng địa phương.
Ở “mặt trận” không gian mạng, ProtectEU đề xuất xem xét sửa đổi Quy định về nội dung khủng bố trực tuyến sau đánh giá năm 2026 và thực thi nghiêm Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số. EU cũng tăng cường hợp tác tự nguyện với các nền tảng trực tuyến thông qua Diễn đàn Internet của EU, đẩy nhanh việc loại bỏ nội dung khủng bố. Đáng chú ý, Nghị định thư ứng phó khủng hoảng hiện hành sẽ được nâng cấp thành Khung ứng phó khủng hoảng trực tuyến EU, tạo cơ chế phối hợp sớm giữa cơ quan thực thi pháp luật và doanh nghiệp công nghệ trước khi khủng hoảng leo thang.
Bên cạnh môi trường số, chương trình nghị sự mới cũng đưa ra các biện pháp nhằm bảo vệ người dân tại không gian công cộng. EU dự kiến đầu tư 30 triệu euro (khoảng 35 triệu USD) vào các dự án nhằm cải thiện an ninh tổng thể của các không gian công cộng và cơ sở hạ tầng trọng yếu. Ngoài ra, ProtectEU nhấn mạnh việc tăng cường phối hợp giữa cơ quan hành pháp và tư pháp. EU cũng nghiên cứu cải thiện theo dõi việc tài trợ khủng bố thông qua hệ thống truy xuất dữ liệu tài chính, đồng thời sửa đổi nhiệm vụ của Europol và Cơ quan Hợp tác Tư pháp Hình sự EU (Eurojust) để nâng cao hỗ trợ điều tra và truy tố.
Trụ cột cuối cùng của chương trình nghị sự là hợp tác quốc tế. EU khẳng định khủng bố là mối đe dọa xuyên biên giới, do đó cần tăng cường hợp tác giữa Europol và Eurojust với các quốc gia thành viên, đặc biệt tại khu vực Tây Balkan và Địa Trung Hải.
Cần sự chung tay của các bên liên quan
Việc ProtectEU được công bố diễn ra trong bối cảnh những năm gần đây, EU vẫn thường xuyên ghi nhận các vụ tấn công đơn lẻ. Bên cạnh đó, nhiều âm mưu khủng bố bị ngăn chặn và hoạt động cực đoan hóa trực tuyến gia tăng. Dù số vụ tấn công quy mô lớn có xu hướng giảm so giai đoạn cao điểm 2015-2017, nguy cơ từ các “sói đơn độc” và các nhóm nhỏ tự cực đoan hóa vẫn hiện hữu.
Theo các báo cáo hằng năm của Europol, phần lớn các âm mưu bị phát hiện trong thời gian qua có liên quan thánh chiến hoặc cực hữu, với phương thức đơn giản nhưng khó dự báo, như tấn công bằng dao, xe cơ giới hoặc vũ khí tự chế. Không gian mạng tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong quá trình cực đoan hóa, khi các diễn đàn kín, nền tảng mã hóa và mạng xã hội trở thành công cụ hiệu quả để các phần tử khủng bố tuyên truyền và tuyển mộ phần tử thánh chiến.
Đáng chú ý, xu hướng trẻ hóa trong các đối tượng bị điều tra vì liên quan khủng bố đang gia tăng. Nhiều trường hợp là thanh, thiếu niên bị lôi kéo thông qua nội dung cực đoan trên mạng, cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa môi trường số và nguy cơ an ninh thực tế. Bên cạnh đó, xung đột và bất ổn địa - chính trị tại các khu vực lân cận châu Âu, cùng sự trở lại của các chiến binh từng tham chiến nước ngoài, tiếp tục tạo áp lực đối với hệ thống an ninh của “lục địa già”.
Trong tình hình đó, việc áp dụng các biện pháp ProtectEU có thể giúp các quốc gia châu Âu phòng ngừa và dự báo sớm, thay vì chỉ phản ứng sau sự cố. Việc đầu tư vào phân tích dữ liệu, kiểm soát tài trợ khủng bố và tăng cường chia sẻ thông tin qua các hệ thống chung của EU cũng có thể giúp thu hẹp “khoảng trống an ninh” giữa các quốc gia thành viên.
Phó Chủ tịch điều hành EC, bà Henna Virkkunen nhấn mạnh, chương trình nghị sự ProtectEU là bước tiến quan trọng trong nỗ lực chống khủng bố nhằm bảo vệ các giá trị châu Âu thông qua sự kết hợp giữa công nghệ tiên tiến và hợp tác quốc tế. Trong khi đó, Ủy viên phụ trách nội vụ và di cư, ông Magnus Brunner khẳng định, an ninh của người dân châu Âu là ưu tiên cao nhất, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phải ngăn chặn các cuộc tấn công ngay từ giai đoạn chuẩn bị.
Tuy nhiên, việc triển khai chương trình chống khủng bố mới của EU cũng đối mặt thách thức trong thực thi. Theo đó, sự khác biệt về năng lực kỹ thuật, nguồn lực và ưu tiên chính sách giữa 27 quốc gia thành viên có thể ảnh hưởng đến mức độ triển khai đồng bộ. Ngoài ra, việc mở rộng quyền tiếp cận và chia sẻ dữ liệu để phục vụ điều tra khủng bố có thể làm dấy lên tranh luận về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân, lĩnh vực vốn được EU coi trọng. Một thách thức khác là tốc độ phát triển của công nghệ. AI, tiền mã hóa hay các nền tảng truyền thông mới liên tục cập nhật và thay đổi, trong khi quy trình lập pháp và điều chỉnh chính sách thường mất nhiều thời gian. Điều này đòi hỏi ProtectEU phải duy trì tính linh hoạt và khả năng cập nhật thường xuyên.
Dù vậy, các chuyên gia an ninh đánh giá, trong bối cảnh chủ nghĩa khủng bố vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ và hình thái ngày càng phức tạp, ProtectEU vẫn được kỳ vọng sẽ giúp EU củng cố “lá chắn” chung của toàn khối. Để chương trình này hoạt động hiệu quả, giới phân tích cho rằng, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia thành viên và các bên liên quan, cũng như khả năng duy trì cân bằng giữa an ninh và các quyền cơ bản, những giá trị cốt lõi mà châu Âu luôn hướng tới.
