Độc đáo nghệ thuật diễn xướng
Hò khoan Lệ Thủy ra đời và phát triển gắn liền với quá trình khai hoang, lập ấp của cư dân nông nghiệp vùng sông nước Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ cho rằng, sách “Ô Châu cận lục” của Tiến sĩ Dương Văn An (1514 -1591, đời Mạc) đã dành nhiều trang để mô tả, khảo cứu vùng duyên hải miền trung từ Đèo Ngang đến Quảng Nam, trong đó chủ yếu là Tân Bình (Lệ Thủy và Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình ngày nay). Ông đã mô tả những hội hè bơi thuyền lúc xuân sang, tục hát đưa linh, chèo cạn… với văn phong vừa khúc chiết, nghiêm cẩn của một nho gia đại khoa, nhưng vừa hóm hỉnh, phóng túng mang tâm hồn nghệ sĩ, mang hơi thở đời thực dung dị.
Như vậy là còn trước cả quá trình nam - bắc phân tranh diễn ra, vùng đất Tân Bình xưa đã rất dày dặn về văn hóa và mang bản sắc vùng rõ rệt. Một vùng mà về địa lý là liền kề giữa núi rừng - sông suối - đồng ruộng - đầm phá - biển, được những người phía bắc đi về phương nam mở cõi, tụ cư, mở rộng cơ đồ quốc gia Đại Việt. Đáng lưu ý, Dương Văn An viết rằng, thổ âm vùng này tương tự thổ âm vùng Hoan Diễn (Nghệ An – Hà Tĩnh ngày nay). Thổ âm là một trong những chất liệu hàng đầu làm nên sự đặc sắc của dân ca. Những người xưa đã mang theo trong hành trang mở cõi của mình những câu hò điệu hát từ quê hương bản quán và phát triển nó trong quá trình khai ấp, lập làng ở đây. Vì thế, sau này có thể thấy, phảng phất trong hò khoan Lệ Thủy có sự mạnh mẽ của hò sông Mã, sự diết da, mượt mà và dung dị của điệu hát ví sông Lam. Trong sự giao hòa âm điệu các vùng Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế… hò khoan Lệ Thủy ảnh hưởng nhiều và cũng được bổ túc thêm những nét hay, nét đẹp để tự hoàn thiện; đồng thời cốt cách Lệ Thủy vẫn vững vàng nhờ bề dày tích lũy hàng trăm năm độc đáo. “Trong tổng thể dân ca Việt Nam và dân ca vùng duyên hải miền trung, hò khoan Lệ Thủy là một hệ thống vừa tương đồng, vừa khác biệt, chứng tỏ sự tồn tại vững bền của nó với tư cách là một di sản văn hóa phi vật thể”, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ nhấn mạnh.
Trước đây hò khoan Lệ Thủy diễn xướng trong môi trường lỉa gỗ của thợ sơn tràng, chèo thuyền, đi cấy, giã gạo, quết vôi, nện đất… của người nông dân và hò khơi, hò nậu xăm của cư dân miền biển. Đến những năm kháng chiến, hò khoan Lệ Thủy hiện hữu trong môi trường mới, đó là tuyên truyền địch vận, trong lúc tiếp lương cho kháng chiến, nói chung là hò cách mạng. Trong công cuộc xây dựng quê hương đất nước, môi trường diễn xướng của hò khoan Lệ Thủy được sân khấu hóa phục vụ công tác tuyên truyền trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Dương Ngọc Liên, hò khoan Lệ Thủy, từ nội dung, âm điệu, đến kỹ thuật xướng, xố…đều hướng đến cái đẹp của tâm hồn, của tình cảm, mang tính chất biểu hiện nhiều hơn là tính chất mô tả. Tính phổ biến cộng đồng của hò khoan Lệ Thủy là đặc biệt rộng lớn. Hầu như ai cũng có thể cất lời hò và nhất là tất cả mọi người đều có thể xố theo trong mọi cuộc hát.
Quảng bá còn gặp khó
Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Quảng Bình Nguyễn Mậu Nam cho biết, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản để hò khoan Lệ Thủy trở thành một sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách, tương xứng với tiềm năng và thế mạnh của di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đầu tiên ở Quảng Bình đã được quan tâm song hiệu quả mới chỉ ban đầu.
Mấy năm gần đây, ngành văn hóa ba tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên - Huế tổ chức Liên hoan dân ca Bình Trị Thiên nhằm giới thiệu hò khoan Lệ Thủy đến với công chúng khu vực. Huyện Lệ Thủy cũng phối hợp Ban văn nghệ Đài THVN tổ chức trình diễn, phát trên sóng VTV về làn điệu dân ca này. Trong khuôn khổ chương trình “Quảng Bình trong lòng Hà Nội” tháng 3-2017, CLB hò khoan Lệ Thủy cũng đã trình diễn tại Công viên Lý Thái Tổ phục vụ khán giả Thủ đô…
Tuy nhiên, đó mới chỉ là các hoạt động có tính chất giới thiệu “chào hỏi”, để hò khoan trở thành sản phẩm văn hóa, trình diễn phục vụ du khách khi đến với Quảng Bình thì còn nhiều khó khăn. Chủ tịch UBND huyện Lệ Thủy Lê Văn Bảo cho rằng: “Nỗ lực để hò khoan Lệ Thủy được vinh danh đã khó, gìn giữ và phát huy giá trị đặc sắc của di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia này còn khó hơn. Muốn hò khoan Lệ Thủy “sống” được thì phải “nương” vào du lịch để có sân diễn, có thu nhập cho nghệ nhân, nếu không dễ bị mai một”.
Hiện, du lịch ở Lệ Thủy đang từng bước được khai mở với tiềm năng du lịch tâm linh: chùa cổ 700 năm tuổi Hoằng Phúc, nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, suối khoáng nóng Bang…Vì vậy, định hướng đưa hò khoan vào các điểm du lịch này đã được huyện Lệ Thủy tính đến, nhất là tại khu du lịch sinh thái suối Bang. Trưởng Phòng Văn hóa – Thông tin huyện Lệ Thủy Nguyễn Dương chia sẻ, muốn đưa hò khoan vào các điểm du lịch với tư cách là một sản phẩn văn hóa trình diễn thì phải có sự chủ động và tham gia tích cực của doanh nghiệp cùng sự hỗ trợ của chính quyền, chứ chính quyền không thể đứng ra làm thay được. Mặt khác, hằng năm vào dịp Tết Độc lập 2-9, trên sông Kiến Giang diễn ra Lễ hội đua thuyền truyền thống, vì vậy, huyện Lệ Thủy dự kiến tổ chức hội thi hát hò khoan để tuyên truyền sâu rộng trong các tầng lớp nhân dân, qua đó giới thiệu hò khoan Lệ Thủy với du khách.
Dưới góc độ người làm công tác quản lý văn hóa, ông Nguyễn Mậu Nam mong muốn công tác tuyên truyền phải được thực hiện với nhiều hình thức phong phú, trên tất cả các phương tiện, qua nhiều kênh, cả trực tiếp và gián tiếp. “Huyện Lệ Thủy thông qua website nghe nhạc trực tuyến hokhoanlethuy.edu.vn hiện có hoặc xây dựng mới website “Hò khoan Lệ Thủy” để giúp công chúng dễ dàng cập nhật, khai thác, tìm hiểu sâu sắc hơn về những giá trị độc đáo và tinh hoa của hò khoan Lệ Thủy để cùng chung tay bảo tồn và phát huy giá trị di sản hò khoan. Mặt khác, Phòng Văn hóa – Thông tin tiến hành biên tập, phát hành đĩa DVD về hò khoan Lệ Thủy, tổ chức cho các câu lạc bộ, các nghệ nhân tham gia giao lưu, giới thiệu và quảng bá về hò khoan Lệ Thủy tại các trung tâm du lịch lớn trong nước”, ông Nam gợi ý.
Nhiều ý tưởng hay là vậy nhưng đến nay, sau chín tháng tổ chức vinh danh di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đầu tiên ở Quảng Bình, hò khoan Lệ Thủy vẫn chưa tìm được sân diễn đích thực. Nỗ lực gìn giữ và trao truyền làn điệu dân ca mộc mạc, sâu lắng và lay động lòng người của các nghệ nhân và nhà nghiên cứu văn hóa vẫn diễn ra âm thầm, bằng lòng nhiệt huyết và trăn trở với dân ca.
