1/Hải Hậu, mảnh đất bồi ba trăm năm trước được Nguyễn Công Trứ chỉ huy khai hoang lập ấp. Tính cách ưa tìm tòi, khai phá đã theo năm tháng ăn sâu vào lối sống người dân nơi đây.
Nam Định 20 năm trước rực rỡ với nghề trồng, cung cấp cây cảnh, chậu cảnh đi khắp các vùng đất nước. Nhiều cây sanh có giá tiền tỷ với đủ các thế uốn lượn. Ông Mai Thanh Liêm là một nhân vật có tiếng.
Thiên thời-địa lợi-nhân hòa, hẳn là chưa đủ với người trồng và ươm cây cảnh. Nó còn hàm chứa cả một niềm đam mê, kiến thức, sự lành nghề và bén nhạy với thị trường. Trong guồng quay ấy, với ông Liêm, sống cùng đất, vui cùng vườn là cái lẽ không phai mờ dù thời gian trôi hay sức khỏe đi xuống. Trong những ngày tìm kiếm một hướng hồi sinh cho đất, ông đã tìm tới loài cây thấm đẫm dư ba cổ tích, giàu văn hóa Việt, nhưng lại để đi tỏ mặt nơi xứ người bằng chính phong vị của vùng biển Hải Hậu. Ông trồng cau từ muối biển.
Tết năm trước, bạn tôi từ TP Hồ Chí Minh gửi ra cho một món quà thú vị, đó là mứt cau. Cả nhà ngạc nhiên vô cùng khi mở ra hộp quả với những miếng mứt cau nhỏ xinh, thơm phức, ăn với hương vị độc đáo lần đầu tiên trong một cảm giác khác lạ. Bạn tôi còn đùa: Trồng cau đi, cứ có nhiều gió biển là cau thơm và ngon lắm. Mỗi gốc cau nếu bón thêm vị mặn của muối cau sẽ sai quả và ngọt mềm hơn.
Cả một đời cau, cả một đời người, ta chạm tay vào trái cau được đôi ba lần rồi quên mất. Giờ đây, những hoài niệm khắc khoải ấy tại Hải Hậu đang được những người tiên phong như ông Mai Thanh Liêm hồi sinh, dựng lại hình ảnh thân thương đã mất trở nên sống động. Ông Liêm chia sẻ, chính ông sẽ làm cho đất hồi sinh, trồng cau để cung cấp cho thị trường một lượng nguyên liệu lớn để họ có thể tạo ra mứt cau, rượu cau, thuốc cau… Và nhiều hơn thế, những giá trị dược liệu của một loại cây mà ta chưa từng biết hết giá trị của nó.
Ông Liêm đã dành cả buổi chiều cho tôi khi say mê nói về những tính năng chữa bệnh của loài cây mà tôi nhầm tưởng mình đã quen thuộc. Hóa ra, cau còn là người thầy thuốc âm thầm với dân gian mà rất nhiều căn bệnh thường xảy ra với nhiều người cần đến. Như dùng để chữa bệnh chán ăn, ăn không tiêu, sỏi thận, hen suyễn, đi tiểu nhiều… Ở mỗi bệnh, cây cau đều mang đến cách thức trị bệnh riêng mà từ nghìn xưa, cha ông Việt Nam ta đã đúc kết và áp dụng.
2/Nhìn hàng cau mướt xanh, quả to tròn óng mịn, ông Liêm bâng khuâng nhớ lại, từ chiến trường trở về với vết thương nhức buốt khi trời lạnh, ông bươn chải với nắng mưa xứ biển, gom góp những đồng tiền vay mượn của họ hàng làng xóm đổ vào chăn nuôi gà lợn. Đàn gà lớn như thổi sắp bán cho khách, thế mà chỉ một đêm chúng bị dịch toi hẳn. Đàn lợn cũng bị cúm phải đem tiêu hủy. Xót của, thấy mình không có duyên với chăn nuôi, ông chuyển sang trồng cây, lặn lội mua cau giống về trồng. Những cây cau non trong bầu đất được trồng trong mùa đông lạnh giá. Sương muối xứ biển đổ xuống làm lá cau đỏ quạch, thối búp và nhanh chóng chết hết. Sau một đêm trắng không ngủ được, tinh sương ông lọc cọc đạp xe xuống Hải Đường, nơi sản xuất cau giống để học cách trồng cau.
Trời không phụ lòng người, vườn cau của ông Liêm lớn lên xanh tốt. Cau vườn ông có hai loại. Cau theo mùa thu hoạch theo vụ còn cau tứ mùa thì có thể thu hoạch cả bốn mùa. Tháng Giêng rét đài tháng Hai rét lộc, trong buốt giá, trái cau tứ thời vẫn xanh mướt no tròn trên cây.
Cây cau rất ưa thổ nhưỡng xứ biển. Đất càng mặn, cau càng xanh tốt và sai trái. Hằng năm, ông Liêm vẫn bón muối cho cây khi mùa mưa đã cạn tháng 2 và tháng 9 âm lịch. Mỗi gốc cau chỉ cần một lạng muối mà thôi. Ngoài ra, còn bón thêm phân lân và NPK cho cau chắc hạt dẻo mềm. Những xã ven biển, đất còn ngấm nhiều phèn mặn thì không cần bón nữa, chỉ những xã mà đất được thời gian năm tháng đã ngọt hóa thì mới phải bón mà thôi. Ông Liêm kể: Cau là loại cây được nết. Mỗi cây hằng năm có thể cho thu hoạch 4-5 buồng. Có cây khỏe hơn có thể trổ bông sai trái tới 6-7 buồng. Mỗi buồng cau bình quân từ 5-10 kg quả. Có cây sai hơn tới 26-27 kg một buồng. Người ta còn chọn những cây cau to khỏe có tuổi đời từ 20-25 năm để làm giống. Ông Liêm vui vẻ chia sẻ những kinh nghiệm: “Thiếu đất trồng dừa thừa đất trồng cau”... Đời cau gần như cả đời người. Chỉ vào hàng cau cuối vườn, ông bâng khuâng: Hàng cau đó là do ông cụ thân sinh ra ông trồng, tính đến nay cau đã 60 tuổi.
Trên nền đất xứ biển, cau cao vút thân cứng vẫn vươn lên trong bão táp mưa sa, những cây cau cong mình trong bão biển chịu đựng và trường tồn. Đúng như người xưa nói: Cau già bà lim.
3/Cau có thị trường tiêu thụ ở xứ lạnh, những chiếc kẹo cau thơm cay ấm sực nức xua đi giá lạnh mùa đông. Thị trường Trung Quốc, Liên bang Nga và các nước xứ lạnh tiêu thụ cau rất tốt. Chính vì thế ngày càng được giá. Cau năm nay có lúc đắt lên tới 80.000 đồng/kg cau tươi. Ông Liêm còn cho biết rằng, cau ngon phải kể đến Đắk Lắk nhưng cau Hải Hậu vẫn được thiên nhiên ưu đãi hơn cả vì độ mềm thơm. Đó cũng là lộc của trời ban cho người dân xứ biển nơi này. Những cây cau hằng năm đã cho người dân thu nhập cao.
Giờ đây, cả vườn cau nghìn m2 của ông Liêm, gợi trong tôi sự hình dung về những bông hoa cau trắng xinh, cau trắng ngát thơm, làm lòng người lâng lâng xao xuyến khiến lứa đôi thêm nôn nao. Trên vườn cau của người cựu chiến binh ấy, khi hoàng hôn buông trên tàu cau những đàn cò xoải cánh lụa trắng bay về vườn ông Liêm. Cò về rợp vườn cau. Đất lành chim đậu, cò bay về với thức ăn có vị muối biển mà ông Liêm luôn chế biến dành cho chúng. Lạ là từ khi trồng cau, ngoài kinh tế gia đình dần khá hơn, ông đã xây được biệt thự, mua được ô-tô nhưng cái quan trọng hơn cả, ông còn truyền cảm hứng cho nhiều người đi tìm một con đường khởi nghiệp ý nghĩa.
Nhiều trẻ nhỏ khi tiết trời thay đổi lại được ông chỉ cho cách dùng cau để trị ho. Nhiều trai thanh gái lịch lại tìm đến mảnh vườn của ông tìm cau cho một gắn kết trăm năm. Từ vườn cau mà bao nhiêu chuyện ông muốn kể, đứng bên những hàng cau xanh biếc mà lòng tôi xôn xao như thể mình đang đi lạc vào cổ tích.
Và đâu đây như thấy mùa xuân đang về.
