Vượt khỏi bóng thị hiếu để tìm lại bản sắc

Có một điều khá quen thuộc trong câu chuyện của một số nền điện ảnh, đó là khi còn mải miết chạy theo người khác thì luôn bị bỏ lại phía sau. Chỉ đến lúc dám quay về khai thác lịch sử, văn hóa và ký ức của chính dân tộc mình, thì nền điện ảnh đó mới thật sự tìm được bản sắc và bắt đầu cất cánh. Điện ảnh Việt Nam cũng từng đi qua những giai đoạn rực rỡ như thế, trước khi tự đánh rơi hào quang trong cuộc chạy đua dài với thị hiếu dễ dãi.

Thực tế, hành trình quay về với ký ức và bản sắc không phải là câu chuyện riêng của điện ảnh Việt Nam. Lịch sử điện ảnh thế giới từng không ít lần chứng kiến một số nền điện ảnh bị lấn át, thậm chí tưởng như bị nuốt chửng trước khi tìm lại vị thế bằng chính dấu ấn văn hóa của dân tộc mình… Trong bối cảnh đó, những gì điện ảnh Việt Nam thể hiện trong năm 2025 không còn là hiện tượng đơn lẻ. Nó gợi nhớ đến con đường mà nhiều nền điện ảnh từng đi qua, đó là khi thôi lệ thuộc vào thị hiếu ngắn hạn, và bắt đầu quay về với lịch sử, văn hóa và ký ức như một nguồn lực sáng tạo lâu dài.

Cú bứt phá phòng vé chưa từng có của điện ảnh Việt

Việc nhiều phim Việt cùng vượt mốc 100 tỷ đồng trong một năm cho thấy phòng vé nội địa đã bước sang một ngưỡng khác - nơi phim Việt không còn sống nhờ “ăn may”, mà dựa vào niềm tin ngày càng ổn định của khán giả. Trong bức tranh chung ấy, “Mưa đỏ” nổi bật khi thiết lập kỷ lục doanh thu cao nhất lịch sử điện ảnh Việt với hơn 700 tỷ đồng. Nhưng ý nghĩa của thành công này không chỉ nằm ở con số, mà ở chỗ bộ phim cho thấy những câu chuyện gắn với lịch sử và ký ức dân tộc hoàn toàn có thể chạm tới số đông, nếu được kể bằng một ngôn ngữ điện ảnh đủ thuyết phục.

Điều đáng chú ý là “Mưa đỏ” không đứng một mình. Trong nhóm phim Việt vượt mốc trăm tỷ đồng năm 2025 còn có “Bộ tứ báo thủ” và “Lật mặt 8: Vòng tay nắng” - những tác phẩm tiếp tục cho thấy sức bền của dòng phim giải trí đại chúng, được tổ chức sản xuất bài bản và nắm bắt khá rõ tâm lý khán giả nội địa.

Bên cạnh đó là “Tử chiến trên không”, tái hiện những vụ không tặc có thật sau năm 1975. “Thám tử Kiên: Kỳ án không đầu” - một nỗ lực mở rộng biên độ của phim trinh thám khi đặt câu chuyện trong không gian lịch sử. “Nhà gia tiên” - khai thác không gian văn hóa và đời sống gia đình truyền thống. Và “Địa đạo - Mặt trời trong bóng tối” với sự tiếp cận đề tài chiến tranh từ góc nhìn ký ức và thân phận con người.

Sự đa dạng ấy gợi ra một điều đáng chú ý, đó là doanh thu không còn gắn với một công thức duy nhất. Phim Việt năm 2025 không chỉ tạo dấu ấn ở phòng vé, mà còn cho thấy khả năng mở rộng biên độ đề tài. Khi thành công thương mại dần trở nên ổn định hơn, nó không còn mang dáng dấp của “ăn may”, mà trở thành một nền tảng đủ vững để điện ảnh Việt nghĩ tới những bước đi dài hơi hơn.

“Bản địa hóa” và sức bật mới của điện ảnh Việt

Trong điện ảnh, “bản địa hóa” không đơn thuần là câu chuyện bối cảnh hay ngôn ngữ, mà là lựa chọn kể những câu chuyện được sinh ra từ ký ức, trải nghiệm sống và hệ giá trị của chính cộng đồng bản địa. Đó là khi nhân vật suy nghĩ, hành động và đối diện với xung đột theo logic văn hóa quen thuộc với khán giả trong nước, thay vì vận hành theo những công thức vay mượn từ bên ngoài. Từ góc nhìn đó, sức bật phòng vé của điện ảnh Việt trong thời gian gần đây không chỉ là hiện tượng thương mại, mà phản ánh một sự dịch chuyển sâu hơn trong tư duy làm phim.

Trong nhiều năm, điện ảnh Việt dường như mắc kẹt trong một vòng lặp quen thuộc, đó là tìm kiếm những công thức giải trí an toàn, tham khảo mô-típ từ bên ngoài, và kỳ vọng chạm tới số đông bằng những tiếng cười ngắn hạn. Cách làm ấy giúp phim Việt duy trì sự hiện diện ở phòng vé, nhưng cũng dần làm lu mờ những giá trị từng tạo nên dấu ấn riêng của điện ảnh nội địa.

Năm 2025 đánh dấu một sự dịch chuyển khá rõ. Không đến từ những tuyên ngôn ồn ào, mà thể hiện qua lựa chọn đề tài và cách kể chuyện. Lịch sử, văn hóa và ký ức - những chất liệu từng bị xem là “khó”, “kén khán giả” - bắt đầu trở lại vị trí trung tâm của nhiều dự án lớn, với những cách tiếp cận đa dạng và linh hoạt hơn.

“Mưa đỏ” không kể lịch sử như một bài học minh họa, mà như một ký ức còn đang hiện diện - nơi con người hiện lên với những lựa chọn khó khăn, những mất mát và day dứt rất đời. “Tử chiến trên không” đưa những sự kiện tưởng đã lùi xa trở lại màn ảnh, nhìn chúng qua cảm xúc và trải nghiệm của con người trong hoàn cảnh cụ thể. Còn “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” không chỉ nói về chiến tranh, mà tập trung vào nỗi sợ, niềm tin và sức chịu đựng của con người khi bị đẩy tới giới hạn.

Ở một hướng khác, “Thám tử Kiên: Kỳ án không đầu” thử đặt lịch sử vào cấu trúc của một bộ phim trinh thám, để quá khứ được mở ra dần dần qua hành trình đi tìm sự thật, thay vì tái hiện bằng những khuôn hình hoành tráng. “Lật mặt 8: Vòng tay nắng”, dù thuộc dòng phim giải trí đại chúng, vẫn cho thấy nỗ lực giữ mối liên hệ với những giá trị gia đình và cộng đồng - những cảm xúc quen thuộc với khán giả Việt.

Với nhịp điệu chậm rãi hơn, “Nhà gia tiên” quay về không gian gia đình, nơi ký ức không nằm ở những biến cố lớn, mà được lưu giữ trong đời sống thường ngày: Qua bàn thờ tổ tiên, qua những mối quan hệ đứt gãy rồi dần được hàn gắn giữa các thế hệ.

Khán giả Việt - từ người xem dễ tính đến người đồng hành có trách nhiệm

Sự chuyển động của điện ảnh Việt sẽ khó có thể trọn vẹn nếu thiếu một nhân tố then chốt, đó là khán giả. Trong nhiều năm, khán giả Việt thường bị nhìn nhận như những người dễ tính, sẵn sàng bỏ qua thiếu sót để đổi lấy vài giờ giải trí. Nhưng thực tế gần đây cho thấy một diện mạo khác. Khán giả không còn đứng ngoài cuộc. Họ bước vào đời sống của bộ phim không chỉ bằng tấm vé ở rạp, mà bằng những cuộc thảo luận sôi nổi, những tranh luận nhiều chiều, và cả những phân tích kỹ lưỡng về kịch bản, diễn xuất, nhịp kể hay lựa chọn đề tài...

Việc một bộ phim bị “mổ xẻ” kỹ lưỡng trên mạng xã hội, trên các diễn đàn điện ảnh hay trong những cuộc trò chuyện đời thường cho thấy mức độ dấn thân ngày càng rõ của khán giả. Họ sẵn sàng trân trọng những tác phẩm được làm tử tế, đồng thời cũng thẳng thắn với những bộ phim hời hợt, dễ dãi, xem nhẹ cảm xúc và trí tuệ người xem. Sự khó tính ấy tạo ra một áp lực cần thiết, buộc các nhà làm phim phải nghiêm túc hơn ở các khâu - từ kịch bản, diễn xuất cho đến cách kể câu chuyện.

Chính sự thay đổi trong cách tiếp nhận ấy giúp lý giải vì sao những bộ phim mang đề tài lịch sử, văn hóa và ký ức có thể tạo dấu ấn trong năm 2025. Khán giả Việt không quay lưng với chiều sâu. Trái lại, họ đang chủ động tìm đến những tác phẩm cho phép họ soi chiếu lại chính mình, đối diện với quá khứ và hiểu rõ hơn xã hội đang sống.

Thay lời kết

Năm 2025, điều trở nên thật sự đáng nhớ nằm ở một lựa chọn mang tính căn cốt, đó là điện ảnh Việt bắt đầu quay về với ký ức, lịch sử và bản sắc như một nền tảng sáng tạo lâu dài, chứ không phải một chiêu bài thời vụ.

Tất nhiên, sự chuyển động này không phải là điều có thể mặc định bền vững. Nó đòi hỏi những người làm phim tiếp tục giữ sự tự trọng nghề nghiệp, dám đi đến cùng với những câu chuyện khó, những đề tài lớn, thay vì quay về những lối đi an toàn mỗi khi thị trường biến động. Đồng thời, nó cũng cần một lớp khán giả đủ tỉnh táo và đủ trách nhiệm để tiếp tục lựa chọn, bàn luận và phản biện, không phải để khắt khe vô cớ, mà là để điện ảnh Việt không tự bằng lòng với chính mình.

Nếu giữ được sự đồng hành ấy, điện ảnh Việt sẽ không chỉ dừng lại ở một khoảnh khắc khởi sắc. Nó có cơ hội từng bước tìm lại hào quang đã đánh mất, không bằng sự ồn ào, mà bằng một con đường bền bỉ hơn, đó là kể những câu chuyện mang dấu ấn Việt Nam, trước hết cho khán giả Việt. Và từ đó, một cách tự nhiên, tìm được vị trí của mình trên bản đồ điện ảnh rộng lớn hơn.