Đặc biệt không chỉ với Hà Nội
Sau đợt khai quật khảo cổ học lần thứ chín, Cụm di chỉ Vườn Chuối (thuộc thôn Lai Xá, xã Kim Chung, huyện Hoài Đức, Hà Nội) nhận được sự quan tâm lớn của các nhà quản lý và các nhà khoa học.
Ở Vườn Chuối đã tồn tại (ít nhất) ba tầng văn hóa phát triển liên tục từ Đồng Đậu đến Gò Mun và Đông Sơn. Đợt thăm dò khai quật lần này đã phát hiện nhiều loại hình di tích: mộ táng, vết tích bếp, lò nấu đồng, hố chôn cột, hố đất đen, dải gốm đất nện, cụm gốm, vết tích ao hồ cổ và vết tích động, thực vật. Các nhà khảo cổ đã phát hiện được nhiều di vật thuộc bốn nhóm chất liệu: đồ đá, đồ đồng, đồ gốm, đồ gỗ.
Phát hiện đáng chú ý nhất là 10 mộ táng thời Đông Sơn được chôn trong các giai đoạn khác nhau, phân bố dày đặc trong phạm vi chưa đầy 30 m2, ngay sát cạnh đó là các vết tích thực vật, hiện vật tre, gỗ và nhuyễn thể nằm dưới đáy một hồ (ao, đầm) cổ. Những dấu vết, di vật thu được trong đợt thăm dò, khai quật vừa qua cùng tư liệu từ các đợt khai quật trước đã cho những hình ảnh rõ nét dần về sự cư trú và các hoạt động sống thường nhật của con người ở khu vực này qua một giai đoạn lâu dài tới hơn 1.000 năm, góp thêm nhiều tư liệu để làm rõ hơn về thời Tiền - Sơ sử ở khu vực thành phố Hà Nội hiện nay và cả khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng nói chung.
Những phát hiện ở Vườn Chuối khẳng định chắc chắn thêm rằng nền văn minh Việt cổ có nguồn gốc bản địa, có sự phát triển tự thân từ nội lực. Trong sự phát triển đó, vùng đất Hà Nội cổ có một vị trí quan trọng.
Tương lai nào cho khu di chỉ quý giá?
Những giá trị quý hiếm độc đáo đã được khẳng định nhưng khu di chỉ Vườn Chuối đang chịu áp lực nặng nề từ các dự án xây dựng cận kề: khu đô thị mới Kim Chung - Di Trạch, tuyến đường vành đai 3.5 của thành phố và cả áp lực tăng dân cư tại chỗ.
Tại cuộc hội thảo khoa học, ngày 22-10, diễn ra ngay tại “công trường” khảo cổ học Vuờn Chuối, các nhà khoa học trực tiếp tiến hành công việc đã báo cáo sơ bộ kết quả khai quật và cùng với những cán bộ quản lý của ngành văn hóa, của các cấp chính quyền đã có cuộc thảo luận sôi nổi để đưa ra các phương án về tương lai của Vườn Chuối. Theo đó, phương án “Bảo tồn nguyên trạng toàn bộ” - sẽ giữ được di tích để tiến hành nghiên cứu dần, tránh được việc mất thông tin khoa học vẫn còn ở trong lòng đất. Nhược điểm của phương án này là có xung đột, thậm chí là xung đột gay gắt giữa yêu cầu bảo tồn di sản văn hóa với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và hạ tầng giao thông. Phương án “Dựng bia” giới thiệu về cụm di chỉ khảo cổ học, ưu tiên cho phát triển - sẽ đạt được lợi ích trước mắt nhưng phá hủy hoàn toàn một nguồn tài nguyên di sản văn hóa quý báu. Về lâu dài, tác hại của nó gây ra là cực kỳ to lớn và không gì có thể bù đắp nổi.
Còn theo phương án “Chọn bảo tồn một phần”, sẽ chọn khoảng 6.000 m2 (trên tổng diện tích hơn 19.000 m2) để lưu giữ di tích, phần diện tích còn lại phối hợp chủ đầu tư tiến hành “khai quật di dời” để dành đất cho xây dựng. Phương án này có sự dung hòa, kết hợp giữa mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và hạ tầng giao thông của thành phố. Tuy nhiên nếu lựa chọn phương án này sẽ phải giải quyết (thêm) rất nhiều công việc: điều chỉnh phương án xây dựng các công trình, khai quật nghiên cứu, chỉnh lý và trưng bày hiện vật, xây dựng bảo tàng… Tất cả đòi hỏi đầu tư một nguồn kinh phí lớn và một tầm nhìn xa trong quy hoạch xây dựng.
Ý kiến thảo luận của các nhà khoa học phần lớn nghiêng về phương án thứ ba và còn nhấn mạnh thêm: “Việc lưu giữ di tích còn có thể làm gia tăng giá trị kinh tế của các công trình xây dựng bên cạnh đó nếu biết cách phát huy giá trị của di tích”. Những phần di tích được bảo vệ và bảo tồn tốt, kết hợp phương pháp trưng bày giới thiệu hiện đại sẽ hấp dẫn khách tham quan là những người yêu văn hóa và có thể tăng nguồn thu từ việc bán vé tham quan và thực hành nghiên cứu tại chỗ như kinh nghiệm của nhiều di chỉ trên thế giới. Di tích còn có thể dùng làm nơi đào tạo thực hành cho sinh viên, là nơi làm tăng thêm tình yêu và niềm tự hào văn hóa cho cộng đồng, làm tăng thêm giá trị cảnh quan cho tổng thể khu vực…
Để trả lời câu hỏi: Làm thế nào để di tích Vườn Chuối quý giá không biến mất khỏi bản đồ khảo cổ học, các nhà khoa học đề nghị UBND thành phố Hà Nội nghiên cứu phê duyệt một phương án bảo tồn “hợp lý, hợp tình”, kết hợp hài hòa giữa mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị nguồn tài nguyên di sản văn hóa với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và hạ tầng giao thông của thành phố.
