Dù vậy, phía sau con số kỷ lục là dấu hiệu bộc lộ của mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô, gia công và phụ thuộc lớn vào nhập khẩu.
Việt Nam nổi lên trong làn sóng "Trung Quốc+1"
Theo TS Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng Cục trưởng Thống kê (Bộ Tài chính), trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục chịu tác động từ xung đột địa chính trị, xu hướng bảo hộ gia tăng và chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài, việc thương mại quốc tế cán mốc hơn 930 tỷ USD là điểm sáng nổi bật.
"Con số này phản ánh khả năng duy trì đà xuất khẩu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do và năng lực thích ứng linh hoạt của khu vực doanh nghiệp trước biến động bên ngoài", ông Lâm nói và cho hay, các ngành xuất khẩu chủ lực như điện tử, máy móc thiết bị, dệt may, da giày, đồ gỗ tiếp tục giữ vai trò trụ cột. Đặc biệt, Việt Nam vẫn là điểm đến quan trọng trong làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng theo chiến lược "Trung Quốc+1", giúp duy trì lượng đơn hàng và kim ngạch xuất khẩu trong bối cảnh cầu thế giới phục hồi chậm.
Ông cũng nhấn mạnh, thành tích thương mại quốc tế năm 2025 cho thấy Việt Nam vẫn đứng vững trong dòng chảy toàn cầu nhiều biến động, nhưng đặt ra đòi hỏi phải đi xa hơn năng lực thích ứng đơn thuần. Đặc biệt, kỷ lục kim ngạch không chỉ được tạo nên bởi các ngành công nghiệp truyền thống. Năm 2025 chứng kiến những điểm sáng có chiều sâu trong cơ cấu xuất khẩu, nhất là ở nhóm nông sản, thủy sản.
Nhận diện rủi ro khi "kim ngạch tăng nhanh, xuất siêu thu hẹp"
Dù vậy, TS Lâm cũng nhấn mạnh, kết quả này mở ra triển vọng chuyển dịch mô hình thương mại theo hướng chất lượng, song cũng đặt ra yêu cầu nhìn sâu hơn mối liên hệ giữa tăng trưởng kim ngạch và cân bằng thương mại để đánh giá đầy đủ bức tranh năm 2025.
Theo ông, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa tăng mạnh hơn qua các năm. Tuy nhiên, cùng với xu hướng này là sự suy giảm dần quy mô xuất siêu của cán cân thương mại. Cụ thể, năm 2023, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu đạt 681,3 tỷ USD, xuất siêu 28,11 tỷ USD; năm 2024 tổng kim ngạch đạt 786,92 tỷ USD, xuất siêu giảm xuống 24,94 tỷ USD và năm 2025, tổng kim ngạch đạt hơn 930 tỷ USD, xuất siêu giảm xuống 20,03 tỷ USD.
"Tỷ lệ xuất siêu so tổng kim ngạch xuất nhập khẩu liên tục suy giảm, từ 4,12% năm 2023 xuống 3,17% năm 2024 và 2,15% năm 2025 cho thấy, thương mại quốc tế đang mở rộng nhanh về quy mô, nhưng khả năng giữ lại giá trị ròng đóng góp cho tăng trưởng kinh tế tăng chậm hơn, thậm chí suy giảm tương đối. Kỷ lục kim ngạch vì thế không phản ánh trọn vẹn sức khỏe nội tại và tính hiệu quả của hoạt động thương mại quốc tế", ông Lâm nói.
Bà Phan Thị Thắng, Thứ trưởng Công thương cũng thừa nhận, công nghiệp phát triển chưa đi vào chiều sâu, giá trị gia tăng còn thấp, thiếu các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp vật liệu và công nghệ nguồn; liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI chưa chặt chẽ, chuyển đổi xanh, chuyển đổi thông minh còn chậm. Xuất khẩu vẫn phụ thuộc nhiều vào khu vực FDI và nguyên liệu nhập khẩu, thị trường và sản phẩm chưa đa dạng. Hạ tầng thương mại, logistics còn thiếu kết nối, chi phí cao; hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế chưa tương xứng với tiềm năng, thiếu các doanh nghiệp, ngành mũi nhọn có sức cạnh tranh và dẫn dắt trên thị trường khu vực và toàn cầu…
Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số là đột phá của đột phá
Những diễn biến của thương mại quốc tế năm 2025 cho thấy yêu cầu cấp thiết phải chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu giai đoạn 2026-2030.
Từ thực tiễn đặt ra, Thứ trưởng Công thương cho biết, ngành Công thương sẽ xác định "chuyển đổi kép" - kết hợp chuyển đổi xanh và chuyển đổi số - là mũi nhọn mang tính đột phá, qua đó cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, tháo gỡ các nút thắt đang cản trở phát triển, đồng thời làm mới các động lực tăng trưởng truyền thống và hình thành những động lực tăng trưởng mới.
Cùng với đó, ngành sẽ đổi mới tư duy phát triển, đẩy mạnh tái cơ cấu công nghiệp - thương mại theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng, tăng cường năng lực cạnh tranh. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và khu vực kinh tế tư nhân được xác định là những động lực then chốt trong giai đoạn tới.
Ngành Công thương cũng tập trung phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, ngành chiến lược, từng bước làm chủ công nghệ ở một số lĩnh vực mới nổi; xây dựng cơ chế thúc đẩy hình thành doanh nghiệp dân tộc, doanh nghiệp quy mô lớn. Song song với đó là thu hút đầu tư đồng bộ vào hạ tầng năng lượng, công nghiệp, thương mại và logistics theo hướng hiện đại, xanh và số hóa, đáp ứng yêu cầu hội nhập ngày càng sâu rộng.
Một nhiệm vụ trọng tâm khác là nâng cấp và phát triển toàn diện các chuỗi sản xuất, chuỗi cung ứng, nhằm tăng mức độ tự chủ của nền kinh tế và cải thiện vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Theo đó, các chính sách hỗ trợ sẽ được hoàn thiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi của các tập đoàn lớn và khu vực FDI, nâng tỷ lệ nội địa hóa, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, kỹ năng quản trị, cũng như phát triển các cụm liên kết ngành và chuỗi sản xuất khép kín.
Chuyển đổi số toàn diện trong lĩnh vực công nghiệp, thương mại được xác định là yêu cầu xuyên suốt, đi cùng với cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục và điều kiện kinh doanh. Việc mở rộng dịch vụ công trực tuyến, triển khai cơ chế một cửa liên thông sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và người dân.
Bên cạnh đó, hội nhập kinh tế quốc tế tiếp tục được đẩy mạnh, gắn với tái cơ cấu nền kinh tế và đổi mới mô hình tăng trưởng. Ngành sẽ khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do, tăng cường các biện pháp phòng vệ thương mại phù hợp, đa dạng hóa thị trường, nguồn cung và chuỗi cung ứng nhằm giảm phụ thuộc vào một số đối tác. Hoạt động xúc tiến thương mại cũng sẽ được đổi mới, gắn với phát triển thương mại điện tử và kinh tế số.
Song song với đó, ngành Công thương chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường truyền thông chính sách để tạo đồng thuận xã hội; hoàn thiện cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm; siết chặt kỷ cương, nâng cao trách nhiệm công vụ. Công tác quản lý nhà nước sẽ chuyển mạnh sang hậu kiểm, gắn với quản lý rủi ro và quản lý bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn, hướng tới môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi.
Ngành Công thương cũng kiến nghị tiếp tục lãnh đạo, chỉ đạo phát triển lĩnh vực công thương theo hướng tự chủ, hiện đại, gắn với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Trong đó, công nghiệp chế biến, chế tạo và năng lượng được xác định là nền tảng vật chất quan trọng của nền kinh tế độc lập, tự chủ. Trọng tâm là đổi mới tư duy xây dựng và tổ chức thực thi pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển, hoàn thiện không gian chính sách linh hoạt, triển khai các cơ chế thí điểm có kiểm soát nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, huy động hiệu quả các nguồn lực cho đầu tư đồng bộ, hiện đại hóa hạ tầng năng lượng, công nghiệp, logistics và thương mại.
Cũng theo TS Nguyễn Bích Lâm, trong thập niên tới, kỷ lục kim ngạch xuất, nhập khẩu không còn là thước đo duy nhất cho thành công của thương mại. Trọng tâm cần chuyển từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng tăng trưởng, khả năng giữ lại giá trị gia tăng và tính bền vững của cán cân thương mại.
Chiến lược mới phải lấy năng suất, công nghệ và giá trị nội địa làm nền tảng; phát triển khu vực kinh tế trong nước thành trụ cột xuất khẩu; giảm phụ thuộc vào nhập khẩu đầu vào. Các nhóm hàng nông sản, thủy sản cần được nâng tầm thành ngành chiến lược thông qua chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu quốc gia.
Giai đoạn 2026-2030, mục tiêu thương mại cần được tái định nghĩa theo hướng tích lũy giá trị, cân đối bền vững và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, thay cho tư duy chạy theo kỷ lục kim ngạch. Đây là nền tảng để thương mại tiếp tục đóng góp hiệu quả cho tăng trưởng nhanh, bền vững và tự chủ hơn.
