Tại phiên thảo luận ở hội trường về các dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng, minh bạch trong hoạt động ngân hàng là một trong những vấn đề được các đại biểu Quốc hội đặc biệt quan tâm.
Đã cấm nhưng vẫn còn
Đại biểu Lê Văn Thế (Ninh Bình) thẳng thắn đề cập tình trạng “bia kèm lạc”, một số ngân hàng gây sức ép, buộc khách hàng mua thêm các sản phẩm như bảo hiểm hoặc trái phiếu doanh nghiệp để được vay vốn. Theo đại biểu, dự thảo luật cần có cơ chế phòng ngừa từ sớm, từ xa, ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ tín dụng để áp đặt điều kiện bất lợi cho khách hàng, qua đó bảo đảm tính minh bạch và cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.
Vấn đề được các đại biểu nêu ra không mới, nhưng bối cảnh pháp lý đã khác trước. Tại Khoản 5 Điều 15 Luật Các tổ chức tín dụng 2024 có hiệu lực từ 1/7/2024 đã nghiêm cấm tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, người quản lý, người điều hành và nhân viên gắn việc bán sản phẩm bảo hiểm không bắt buộc với việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng dưới mọi hình thức.
Quy định về hoạt động đại lý bảo hiểm cũng yêu cầu hồ sơ phải có phần xác nhận khách hàng đã được giải thích đầy đủ về quyền lợi, đặc điểm sản phẩm và tham gia trên cơ sở tự nguyện, không bị ép buộc. Riêng với bảo hiểm liên kết đầu tư, tổ chức tín dụng không được tư vấn, giới thiệu, chào bán hoặc thu xếp giao kết hợp đồng cho khách hàng trong thời hạn 60 ngày trước và 60 ngày sau ngày giải ngân toàn bộ khoản vay.
Nghị định 340/2025/NĐ-CP tiếp tục quy định mức phạt từ 400 đến 500 triệu đồng đối với hành vi gắn bảo hiểm không bắt buộc với việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng. Nếu khách hàng đề nghị chấm dứt hợp đồng, tổ chức vi phạm còn có thể phải chịu toàn bộ chi phí và thiệt hại phát sinh do việc chấm dứt hợp đồng bảo hiểm.
Điều này đồng nghĩa với việc pháp luật hiện hành không thiếu quy định cấm, cũng không thiếu chế tài. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có khá nhiều phản ánh liên quan đến sự việc này. Ở giai đoạn hiện tại, không phải lúc nào khách hàng cũng nghe thấy một yêu cầu trực tiếp: “Muốn vay thì phải mua bảo hiểm”. Thay vào đó, họ có thể được giới thiệu một phương án mềm hơn: Mua thêm sản phẩm sẽ được ưu đãi lãi suất, hồ sơ thuận lợi hơn, hạn mức cao hơn hoặc thời gian xét duyệt nhanh hơn.
Anh Đỗ Thanh (Hà Nội), khi vay khoảng 1,3 tỷ đồng để xây nhà, được nhân viên ngân hàng mời tham gia bảo hiểm nhưng đã từ chối. Sau đó, anh tiếp tục được giới thiệu tài khoản số đẹp với mức phí 24 triệu đồng, tương đương gần 2% giá trị khoản vay. Tương tự, anh Xuân Huy (Đà Nẵng) cho biết đã liên hệ với 3 ngân hàng để tìm hiểu khoản vay và đều được thông báo phải mua bảo hiểm nếu muốn được hưởng mức lãi suất ưu đãi. Theo anh Huy, người tìm đến ngân hàng vay vốn thường đã chịu áp lực tài chính. Việc phải chi thêm cho các sản phẩm đi kèm càng làm gia tăng gánh nặng và chi phí vay thực tế.
Nhiều khách hàng khác cũng phản ánh dù các sản phẩm đi kèm được giới thiệu trên danh nghĩa tự nguyện, họ vẫn có cảm giác “không mua không được”. Việc bán kèm có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức như đề nghị sử dụng trọn gói dịch vụ để duy trì ưu đãi đã thỏa thuận, gửi thêm một khoản tiết kiệm, mở thẻ phi vật lý, thẻ tín dụng, hay bảo hiểm cháy nổ…Điều này khiến ranh giới giữa tư vấn sản phẩm và tạo sức ép đối với người vay trở nên khó xác định.
Trên giấy tờ, khách hàng vẫn ký vào phần xác nhận tham gia các sản phẩm khác ngoài khoản vay của ngân hàng là hoàn toàn tự nguyện. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh đang cần vốn để mua nhà, mua ô-tô hoặc duy trì hoạt động kinh doanh, quyền lựa chọn ấy có thực chất hay không rất khó xác định.
Áp lực phía sau một khoản vay
Trước đó, tại phiên thảo luận về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kinh doanh bảo hiểm, đại biểu Hà Sỹ Huân (Thái Nguyên) nhận định, kinh doanh bảo hiểm qua ngân hàng (bancassurance) là kênh phân phối phù hợp với xu thế quốc tế. Tuy nhiên, hoạt động này cũng bộc lộ nhiều bất cập như tình trạng khách hàng bị ép mua bảo hiểm khi vay vốn.
Do đó, đại biểu Huân đề nghị, dự thảo luật phân định rõ hoạt động tư vấn bảo hiểm với hoạt động huy động vốn và cung ứng dịch vụ ngân hàng; đồng thời nghiêm cấm hành vi ép khách hàng mua bảo hiểm khi vay vốn và tăng chế tài đối với các ngân hàng vi phạm. Đây là điều kiện cần thiết để bảo vệ quyền lợi của người tham gia bảo hiểm, đồng thời củng cố tính minh bạch và lành mạnh của thị trường.
Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Hữu Thông (Lâm Đồng) cho biết, nhiều người dân phản ánh bị tư vấn sai lệch hoặc gây sức ép mua bảo hiểm qua ngân hàng và đại lý. Theo ông, nếu mở rộng hoạt động bán chéo nhưng không đồng thời nâng cao yêu cầu pháp lý và cơ chế kiểm soát, những tồn tại trên sẽ khó được khắc phục.
Theo luật sư Bùi Nhã, Công ty Luật Tuệ Anh, phía sau hoạt động tư vấn tại quầy là hệ thống chỉ tiêu kinh doanh của mỗi tổ chức tín dụng. Khi một nhân viên vừa tiếp nhận, tham gia đánh giá hồ sơ vay, vừa phải hoàn thành doanh số bảo hiểm, nguy cơ xung đột lợi ích có thể phát sinh.
Trong mối quan hệ này, người vay thường ở vị thế bất lợi do đang cần vốn và phụ thuộc vào tiến độ, kết quả xét duyệt hồ sơ. Nhân viên ngân hàng nắm rõ quy trình và có lợi thế về thông tin. Nếu kết quả đánh giá hoặc cơ hội thăng tiến của nhân viên gắn với doanh số bảo hiểm, hoạt động giới thiệu sản phẩm có thể chuyển thành sức ép đối với khách hàng, ngay cả khi ngân hàng không công khai chủ trương ép mua.
Vì vậy, khi xảy ra vi phạm, chỉ xử lý nhân viên trực tiếp tư vấn chưa chắc giải quyết được nguyên nhân. Cần xem xét cả cơ chế giao chỉ tiêu, chính sách hoa hồng, quyền hạn của người bán và trách nhiệm của cấp quản lý. Đồng thời, ngân hàng cần tách bạch hoạt động phê duyệt tín dụng với bán bảo hiểm, hạn chế việc người có quyền đề xuất hoặc phê duyệt khoản vay đồng thời hưởng lợi trực tiếp từ hợp đồng bảo hiểm. Việc xác nhận khách hàng tham gia tự nguyện cũng nên được thực hiện bởi một bộ phận độc lập.
Đồng quan điểm, luật sư Thu Hà (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, không phải mọi sản phẩm bảo hiểm đi kèm khoản vay đều là “bia kèm lạc”. Một số tài sản phải mua bảo hiểm theo quy định pháp luật; ngân hàng cũng có thể yêu cầu bảo hiểm tài sản bảo đảm nếu điều kiện này được nêu rõ trong hợp đồng và phù hợp với mức độ rủi ro.
Điều bị nghiêm cấm là gắn bảo hiểm không bắt buộc với việc cung ứng dịch vụ ngân hàng. Vì vậy, ngân hàng phải phân biệt rõ bảo hiểm bắt buộc, yêu cầu quản trị rủi ro và sản phẩm khách hàng có quyền từ chối. Việc từ chối bảo hiểm có ảnh hưởng đến quyết định cấp tín dụng hay không cũng cần được thông báo bằng văn bản, tránh khiến khách hàng hiểu nhầm đây là điều kiện vay vốn.
Cũng theo luật sư Hà, mức phạt từ 400 đến 500 triệu đồng đối với hành vi gắn bảo hiểm với việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng cho thấy thái độ nghiêm khắc của cơ quan quản lý. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ khách hàng còn nằm ở việc hợp đồng bảo hiểm có được chấm dứt, khoản phí đã đóng được hoàn lại và thiệt hại phát sinh được xử lý ra sao.
Vì vậy, quy trình tiếp nhận, giải quyết khiếu nại cần được công bố rõ, từ cơ quan tiếp nhận, thời hạn phản hồi đến trách nhiệm xác minh và phương thức khôi phục quyền lợi. Kết quả thanh tra, số vụ vi phạm và biện pháp khắc phục cũng nên được công khai ở mức cần thiết.
